Từ Tự Tức đến Tiềm Tức: 5 tầng thực hành hơi thở không phải là năm kỹ thuật thở để người học tùy ý lựa chọn. Đó là một bản đồ công phu: bắt đầu từ Hơi Thở Bụng tự nhiên, đi qua sự kiểm soát của tư duy, tiến đến vận hành, rồi mở ra những tầng trải nghiệm mà Thầy Lê Thuận Nghĩa gọi là Tiết Tức và Tiềm Tức.
Điều đáng chú ý nhất nằm ở chính điểm xuất phát. Trong tư liệu Khí Công Dưỡng Sinh, Thầy nhấn mạnh rằng dù có rất nhiều loại và trường phái khí công khác nhau, nếu tách việc luyện tập khỏi Hơi Thở Bụng – Phúc Hồ Lô, phần cốt lõi của công phu sẽ mất đi. Sự tinh tiến của người tập được Thầy đặt trong mối quan hệ trực tiếp với thành tựu trải nghiệm năm tầng Hơi Thở Bụng.
Và thứ tự ấy phải được nhớ chính xác:
Tự Tức → Tưởng Tức → Hành Tức → Tiết Tức → Tiềm Tức.
Đây chính là chiếc xương sống để hiểu hơi thở trong khí công theo hệ thống của Thầy Lê Thuận Nghĩa.
5 tầng thực hành hơi thở không phải 5 bài tập rời rạc
Một trong những sai lầm lớn nhất khi tiếp cận khí công là sưu tầm kỹ thuật.
Hôm nay học thở bụng. Ngày mai tập nín hơi. Hôm sau tìm cách dẫn khí qua Đan Điền. Vài ngày sau lại muốn thử đại chu thiên, tiểu chu thiên. Người học tưởng mình đang tiến rất nhanh, nhưng thực tế có thể chỉ đang gom rất nhiều mảnh kiến thức mà không có một bản đồ để biết cái gì phải đến trước, cái gì phải đến sau.
Hệ thống năm tầng Hơi Thở Bụng giải quyết chính vấn đề ấy.
| Tầng | Hình thức Hơi Thở Bụng theo hệ thống của Thầy | Điểm cốt lõi |
|---|---|---|
| 1. Tự Tức | Hơi Thở Bụng tự nhiên | Tạo nền tự nhiên |
| 2. Tưởng Tức | Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy | Tư duy tham gia kiểm soát |
| 3. Hành Tức | Điều khiển Hơi Thở Bụng vận hành đến – đi, tập trung, tích lũy, phân hóa, thăng hoa… tại các trung tâm năng lượng, huyệt vị và đại – tiểu chu thiên | Vận hành |
| 4. Tiết Tức | Được Thầy mô tả là không còn phụ thuộc vào mũi và phổi mà “hô hấp bằng da và Đan Điền” | Một tầng trải nghiệm sâu hơn trong hệ thống |
| 5. Tiềm Tức | Được Thầy mô tả là không còn phụ thuộc vào việc thu nạp và đào thải dưỡng khí của cơ thể, còn gọi là “thở bằng Tâm Năng” | Tầng thứ năm trong bản đồ |
Điểm quan trọng là Thầy gọi tầng thứ năm là Tiềm Tức, không phải Tâm Tức. “Tâm Năng” xuất hiện trong phần giải thích của Tiềm Tức với cách gọi “thở bằng Tâm Năng”. Hai khái niệm này không nên nhập thành một.
Tầng 1 – Tự Tức: Hơi Thở Bụng trở về với tự nhiên
Tự Tức là tầng đầu tiên và được Thầy định nghĩa rất ngắn gọn: Hơi Thở Bụng tự nhiên.
Nghe quá đơn giản.
Nhưng chính sự đơn giản ấy lại dễ bị xem thường.
Người mới thường thích những thứ nghe cao hơn: Đan Điền, kinh mạch, chu thiên, nội lực, dẫn khí. Trong khi đó, cơ thể vẫn đang thở nông, vai nhấc lên khi hít vào, bụng cứng, ngực căng và mỗi lần cố “thở sâu” lại hút một lượng không khí thật lớn.
Tự Tức đặt người học trở về cái nền.
- Nhận biết Hơi Thở Bụng.
- Giảm những căng thẳng không cần thiết.
- Để bụng vận động tự nhiên thay vì cố phình – hóp.
- Nhận biết vai trò của cơ hoành.
- Để hơi dần trở nên sâu, dài, chậm và êm mà không cưỡng ép.
Đây cũng là lý do cần hiểu đúng Hơi thở Phúc Hồ Lô. Không khí không “chạy xuống bụng”; thở bằng bụng không có nghĩa không khí đi vào bụng. Hơi vẫn đi vào phổi, còn chuyển động vùng bụng liên quan mật thiết đến hoạt động của cơ hoành và sự thay đổi áp lực trong thân.
Tự Tức không phải tầng để học cho xong. Nó là cái nền để những tầng sau có chỗ đứng.
Tầng 2 – Tưởng Tức: tư duy bắt đầu bước vào hơi thở
Sau tự nhiên là kiểm soát.
Thầy định nghĩa Tưởng Tức là Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy.
Chữ “Tưởng” ở đây rất dễ bị hiểu sai thành tưởng tượng. Người mới có thể nghĩ rằng chỉ cần nhắm mắt tưởng tượng một luồng khí chạy trong cơ thể thì đã bước vào Tưởng Tức.
Nhưng nếu đọc theo đúng trình tự năm tầng, ranh giới trở nên sáng rõ hơn.
Tự Tức là tự nhiên. Tưởng Tức là có sự kiểm soát của tư duy. Hành Tức mới bước sang nội hàm vận hành được Thầy mô tả ở tầng kế tiếp.
Tưởng Tức vì thế là một chiếc cầu.
Người tập không còn chỉ để hơi diễn ra mà bắt đầu chủ động làm việc với hơi. Nhưng đây cũng chính là giai đoạn rất dễ biến “điều” thành “cưỡng”.
Nếu kéo hơi đến mức căng, cố phình bụng thật lớn hoặc bắt cơ thể tuân theo một nhịp đếm bất chấp cảm giác khó chịu, tư duy đã can thiệp quá thô.
Khả năng kiểm soát càng tinh tế, hơi càng không nên mất đi tính tự nhiên đã xây dựng ở Tự Tức.
Tầng 3 – Hành Tức: từ kiểm soát đến vận hành
Đây là bước chuyển lớn trong Từ Tự Tức đến Tiềm Tức: 5 tầng thực hành hơi thở.
Ở Hành Tức, mô tả của Thầy không còn dừng ở “kiểm soát của tư duy”. Hơi Thở Bụng được nói đến trong sự điều khiển vận hành đến và đi, tập trung và tích lũy, phân hóa, thăng hoa… ở các trung tâm năng lượng, huyệt vị và các vòng đại – tiểu chu thiên.
Đây là lý do Hành Tức không nên bị nhập chung với Tưởng Tức.
Có thể ghi nhớ bằng ba từ:
Tự Tức – tự nhiên.
Tưởng Tức – kiểm soát.
Hành Tức – vận hành.
Ba tầng đầu đã tạo thành một trình tự rất logic về mặt thực hành trong hệ thống của Thầy.
Người học trước tiên xây Hơi Thở Bụng tự nhiên. Sau đó mới đưa tư duy tham gia. Trên nền ấy mới tiếp cận nội hàm vận hành.
Không có cái nền, “vận hành” rất dễ chỉ còn là tưởng tượng.
Thiên Lý Tiêu Dao cho thấy trình tự này không phải lý thuyết
Một chi tiết rất quan trọng trong tư liệu của Thầy nằm ở Thiên Lý Tiêu Dao.
Thầy cho biết học viên ở tầng Sơ Đẳng phải trải nghiệm Tự Tức và Tưởng Tức vào Động Công. Khi hai loại hơi thở này chưa thành thục và nội hàm chưa có thành tựu sâu sắc, người học chưa đủ trình độ tiếp cận tầng Trung Đẳng với nội hàm Hành Tức.
Chi tiết ấy vô cùng giá trị.
Nó chứng minh rằng năm tầng không chỉ là năm cái tên dùng để phân loại lý thuyết.
Chúng có trình tự thực hành.
Tự Tức và Tưởng Tức phải đi vào thân, đi vào động tác, đi vào Động Công. Chỉ khi nền ấy đủ sâu mới nói đến Hành Tức ở tầng tiếp theo.
Tầng 4 – Tiết Tức: “hô hấp bằng da và Đan Điền”
Tiết Tức là tầng thứ tư.
Đây cũng là nơi ngôn ngữ mô tả của Thầy bắt đầu vượt xa những gì người mới thường gọi là “tập thở”.
Thầy mô tả Tiết Tức là Hơi Thở Bụng không còn phụ thuộc vào mũi và phổi mà “hô hấp bằng da và Đan Điền”.
Cụm từ này cần được đọc trong hệ quy chiếu của Khí Công Dưỡng Sinh.
Không nên lập tức diễn giải rằng da hoặc Đan Điền trở thành cơ quan thay thế phổi theo nghĩa giải phẫu – sinh lý. Ở con người, phổi vẫn giữ vai trò trung tâm trong trao đổi khí.
Và càng không nên nghe đến “không phụ thuộc vào mũi và phổi” rồi thử nghiệm bằng cách nín thở.
Nín thở bằng ý chí không phải Tiết Tức.
Một người có thể giữ hơi một phút, hai phút hoặc lâu hơn tùy khả năng, nhưng điều đó không chứng minh rằng người ấy đã đạt tầng Tiết Tức trong hệ thống của Thầy.
Tiết Tức không phải kỹ thuật có thể nhảy thẳng vào tập
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất khi đọc về các tầng cao.
Người mới thường hỏi: “Vậy tập Tiết Tức như thế nào?”
Nhưng nhìn vào bản đồ, câu hỏi phù hợp hơn là:
“Ba tầng trước của tôi đã đến đâu?”
Nếu Hơi Thở Bụng còn chưa tự nhiên, Tự Tức chưa vững.
Nếu tư duy vừa tham gia là toàn thân căng lên, Tưởng Tức chưa tinh.
Nếu hai tầng ấy chưa đi vào Động Công, nền thực hành vẫn còn cần được xây.
Trong trường hợp đó, săn tìm Tiết Tức chỉ khiến người học đi xa khỏi nơi mình thực sự đang đứng.
Tầng 5 – Tiềm Tức: “thở bằng Tâm Năng”
Tầng thứ năm và cũng là tầng cuối trong bản đồ mà Thầy trình bày là Tiềm Tức.
Thầy mô tả đây là:
Hơi Thở Bụng không còn phụ thuộc vào việc thu nạp và đào thải dưỡng khí của cơ thể – “thở bằng Tâm Năng”.
Đây là điểm cần đặc biệt chính xác về thuật ngữ.
Tiềm Tức là tên tầng.
“Thở bằng Tâm Năng” là cụm từ Thầy dùng để chú thích cho tầng này.
Vì vậy, không nên tự đổi Tiềm Tức thành “Tâm Tức”.
Cũng giống như Tiết Tức, mô tả về Tiềm Tức thuộc hệ thống và kinh nghiệm khí công mà Thầy trình bày. Không nên tự động chuyển nó thành khẳng định sinh lý học rằng một người có thể sống mà không cần quá trình trao đổi khí bình thường của cơ thể.
Đối với người học, giá trị trước mắt của Tiềm Tức nằm ở một điều khác: nó cho thấy bản đồ hơi thở của hệ thống này được mô tả sâu hơn rất nhiều so với kỹ thuật hít vào – thở ra thông thường.
Từ Tự Tức đến Tiềm Tức thực chất là một con đường xây nền
Nếu bỏ những thuật ngữ gây tò mò sang một bên, cấu trúc của năm tầng trở nên rất đẹp:
Tự nhiên → Kiểm soát → Vận hành → Tiết Tức → Tiềm Tức.
Người học không được khuyến khích bắt đầu từ điều kỳ lạ nhất.
Ngược lại, con đường bắt đầu từ điều bình thường nhất: Hơi Thở Bụng tự nhiên.
Đây là một nguyên tắc đáng suy ngẫm không chỉ trong hơi thở mà trong toàn bộ việc học Khí Công: cái cao phải mọc từ cái thấp; cái tinh tế phải sinh ra từ cái căn bản.
Không có nền mà tìm tầng cao, kiến thức càng nhiều đôi khi chỉ khiến người tập tưởng mình đã đi xa.
Năm tầng Hơi Thở Bụng phải đi vào Động Công, Tĩnh Công và Bán Động Công
Trong cùng hệ thống tư liệu, Thầy trình bày ba cách luyện Khí Công:
- Động Công: luyện qua chiêu thức, động tác.
- Tĩnh Công: luyện trong trạng thái tĩnh, chẳng hạn tọa thiền.
- Bán Động Công: kết hợp đặc điểm của tĩnh và động.
Ba cách này có thể luyện riêng và kết hợp hỗ trợ lẫn nhau, nhưng điểm đặc biệt mà Thầy nhấn mạnh là không bao giờ tách rời khỏi các tầng Hơi Thở Bụng.
Đây chính là chìa khóa.
Hơi thở không nằm bên cạnh công pháp.
Hơi thở phải đi vào công pháp.
Khi tập Chèo Đò Công, hơi phải gặp chuyển động.
Khi luyện Thiên Lý Tiêu Dao, hơi phải gặp bước chân.
Trong Âm Dương Thủ hay Tán Hương Công, người tập cũng không nên chỉ nhìn hình thức bên ngoài của động tác mà quên nội hàm hơi thở và sự phối hợp bên trong.
Một buổi luyện công cũng có trình tự của riêng nó
Một chi tiết khác trong tư liệu của Thầy giúp bức tranh trở nên hoàn chỉnh hơn: một buổi trì luyện được hướng dẫn và trải nghiệm qua năm giai đoạn với Hơi Thở Bụng.
- Khởi động, khai mở và xả trược bằng Động Công.
- Vận hóa, điều tiết hơi thở, tích lũy nội lực trong Tĩnh Công.
- Phát huy nội hàm, đưa nội lực của Tĩnh Công phát tiết vào Động Công, kết hợp tĩnh và động.
- Kiểm tra và thọ hưởng sự vận hóa của sinh lực bằng Tĩnh Công hoặc Bán Động Công.
- Điều tâm dưỡng khí trong Tĩnh Công.
Như vậy, hệ thống không chỉ có năm tầng Hơi Thở Bụng mà còn có trình tự tổ chức một buổi luyện.
Hai thứ không nên nhầm với nhau.
Năm tầng Tự Tức – Tưởng Tức – Hành Tức – Tiết Tức – Tiềm Tức nói về tầng cấp trải nghiệm Hơi Thở Bụng; năm giai đoạn của buổi trì luyện nói về cấu trúc tiến hành một buổi công phu.
Hơi thở Phúc Hồ Lô là sợi chỉ xuyên suốt
Cho dù đang nói về tầng nào, cái gốc vẫn quay về Hơi Thở Bụng – Phúc Hồ Lô.
Đây là lý do người mới cần dành nhiều thời gian cho những câu hỏi tưởng như rất cơ bản:
- Thở bụng là gì?
- Thở cơ hoành có phải thở bằng bụng không?
- Cơ hoành trong Phúc Hồ Lô hoạt động thế nào?
- Tư thế nào tốt nhất để tập thở?
- Làm sao để hơi thở dài, chậm và êm?
Những câu hỏi này có vẻ thấp hơn chuyện chu thiên hay Tiềm Tức, nhưng lại trực tiếp xây cái nền mà mọi tầng phía sau đều dựa vào.
6 sai lầm khi tìm hiểu 5 tầng thực hành hơi thở
- Xem năm tầng như năm kỹ thuật độc lập: muốn chọn tầng nào tập cũng được.
- Bỏ qua Tự Tức: chưa có Hơi Thở Bụng tự nhiên đã chạy sang kiểm soát và vận hành.
- Nhầm Tưởng Tức với tưởng tượng: tưởng tượng luồng khí rồi cho rằng đã có công phu.
- Nhảy thẳng vào Hành Tức: tìm cách dẫn khí khi Tự Tức và Tưởng Tức chưa thành thục.
- Nhầm Tiết Tức với nín thở: cố giữ hơi để mô phỏng trạng thái “không phụ thuộc vào mũi và phổi”.
- Đọc Tiết Tức và Tiềm Tức như tuyên bố sinh lý học: thay vì đặt chúng trong hệ thống thuật ngữ và trải nghiệm Khí Công Dưỡng Sinh của Thầy.
Người mới thực sự nên tập gì?
Biết bản đồ năm tầng không có nghĩa phải lập tức luyện cả năm.
Ngược lại, người mới càng hiểu bản đồ càng phải biết mình nên đứng ở đâu.
Hãy bắt đầu bằng Hơi Thở Bụng.
Hãy xây Tự Tức.
Hãy để bụng, cơ hoành, hai bên sườn và toàn vùng thân học cách phối hợp mà không cưỡng.
Hãy tập Điều Tức theo nghĩa điều hòa chứ không ép buộc.
Hãy để hơi dần trở nên dài, chậm và êm.
Rồi đưa hơi vào vận động.
Khi Tự Tức và Tưởng Tức thực sự đi vào Động Công, người học mới bắt đầu có một nền khác hẳn việc chỉ đọc thuộc tên năm tầng.
Từ Tự Tức đến Tiềm Tức: biết bản đồ để không đi tắt
Giá trị lớn nhất của Từ Tự Tức đến Tiềm Tức: 5 tầng thực hành hơi thở không phải khiến chúng ta say mê tầng thứ năm.
Nó giúp chúng ta tôn trọng tầng thứ nhất.
Đó mới là điều đáng suy ngẫm.
Thầy có thể nói đến Hành Tức, Tiết Tức, Tiềm Tức, Đan Điền, đại chu thiên và tiểu chu thiên. Nhưng bản đồ vẫn bắt đầu bằng bốn chữ rất giản dị:
Hơi Thở Bụng tự nhiên.
Từ cái tự nhiên ấy mới có kiểm soát.
Từ kiểm soát mới tiến đến vận hành.
Rồi từ một nền công phu sâu hơn mới nói đến những tầng được gọi là Tiết Tức và Tiềm Tức.
Đó là lý do người học không nên chỉ hỏi: “Tầng cao nhất là gì?”
Câu hỏi quan trọng hơn nhiều là:
“Tầng mình đang luyện đã thật sự thành thục chưa?”
Hiểu được điều đó cũng là bắt đầu hiểu tại sao Khí Công có thể trở thành một con đường luyện tập suốt đời, và vì sao việc học Khí Công với một người thầy có hệ thống khác rất xa việc sưu tầm những bài thở rời rạc trên mạng.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về nền tảng, người học có thể bắt đầu lại từ câu hỏi căn bản nhất: Khí Công là gì? và Khí Công có nguồn gốc từ đâu?.
Nhưng dù con đường mở rộng đến đâu, bản đồ hơi thở vẫn có thể thu lại trong một dòng:
Tự Tức → Tưởng Tức → Hành Tức → Tiết Tức → Tiềm Tức.
Biết bản đồ không phải để chạy nhanh hơn. Biết bản đồ là để không đi tắt vào nơi mình chưa có nền để đứng.
Câu hỏi thường gặp
1. Năm tầng thực hành Hơi Thở Bụng của Thầy Lê Thuận Nghĩa gồm những tầng nào?
Theo tư liệu Khí Công Dưỡng Sinh của Thầy, năm tầng lần lượt là Tự Tức → Tưởng Tức → Hành Tức → Tiết Tức → Tiềm Tức. Tự Tức là Hơi Thở Bụng tự nhiên; Tưởng Tức có sự kiểm soát của tư duy; Hành Tức đi vào vận hành; Tiết Tức và Tiềm Tức là những tầng sâu hơn được Thầy mô tả bằng hệ thuật ngữ riêng của Khí Công Dưỡng Sinh.
2. Tầng thứ năm là Tâm Tức hay Tiềm Tức?
Tên mà Thầy sử dụng là Tiềm Tức. Trong tư liệu gốc, Thầy viết tầng thứ năm là Hơi Thở Bụng không còn phụ thuộc vào việc thu nạp và đào thải dưỡng khí của cơ thể, sau đó chú thích “Tiềm Tức – thở bằng Tâm Năng”. Vì vậy, “Tâm Năng” không nên được chuyển thành tên tầng “Tâm Tức”.
3. Có thể bỏ qua Tự Tức và Tưởng Tức để luyện Hành Tức không?
Không phù hợp với trình tự Thầy trình bày. Trong tư liệu về Thiên Lý Tiêu Dao, Thầy nói rõ Tự Tức và Tưởng Tức ở tầng Sơ Đẳng phải được trải nghiệm vào Động Công và có nội hàm đủ sâu trước khi học viên tiếp cận tầng Trung Đẳng với nội hàm Hành Tức. Tầng sau được xây trên nền tầng trước.
4. Tiết Tức có phải là luyện nín thở thật lâu không?
Không. Thầy mô tả Tiết Tức bằng cụm “hô hấp bằng da và Đan Điền”, nhưng điều đó không đồng nghĩa với kỹ thuật chủ động nín thở. Việc cố giữ hơi hoặc giảm thông khí không chứng minh một người đã đạt Tiết Tức và không nên được dùng để bắt chước hình thức của một tầng công phu cao hơn.
5. Điều quan trọng nhất đối với người mới trong 5 tầng là gì?
Điều quan trọng nhất là xây nền Hơi Thở Bụng – Phúc Hồ Lô và Tự Tức, sau đó từng bước trải nghiệm Tưởng Tức và đưa hơi vào công pháp phù hợp. Người mới không cần săn tìm biểu hiện của Tiết Tức hay Tiềm Tức. Đi đúng tầng mình đang đứng quan trọng hơn biết thật nhiều về tầng mình chưa tới.