Nếu nhìn từ bên ngoài, người tập Yoga và người luyện Phúc Hồ Lô đều có thể ngồi yên, thở chậm, bụng chuyển động và chú tâm vào hơi thở. Vì thế rất dễ đi đến kết luận: “Chẳng phải tất cả đều chỉ là thở bụng hay sao?” Nhưng đó chính là nơi sự nhầm lẫn bắt đầu. Muốn hiểu hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô khác nhau như thế nào, trước hết phải bỏ ý nghĩ rằng cứ hít vào bụng phình, thở ra bụng xẹp thì mọi phương pháp luyện thở đều giống nhau.
Yoga có một truyền thống điều tức rộng lớn thường được biết đến qua khái niệm Pranayama, bao gồm nhiều kỹ thuật với nhịp, tỷ lệ, đường thở, giữ hơi và mục tiêu thực hành khác nhau. Trong khi đó, Phúc Hồ Lô trong hệ thống khí công được truyền dạy bởi Thầy Lê Thuận Nghĩa cần được hiểu trong mối quan hệ giữa cơ hoành, vùng bụng – eo – lưng, Tam Điền và sự phối hợp thân – tức – ý. Hai hệ thống có những vùng giao nhau về sinh lý hô hấp, nhưng không nên vì thế mà đồng nhất chúng.
Trước hết: không có một kiểu duy nhất gọi là “hơi thở Yoga”
Đây là điểm cần làm rõ đầu tiên khi hỏi hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô khác nhau như thế nào. Yoga không có một bài thở duy nhất.
Trong truyền thống Yoga, đặc biệt trong phạm vi Pranayama, có rất nhiều phương pháp khác nhau. Chẳng hạn, có kỹ thuật nhấn mạnh hơi thở chậm và sâu, có kỹ thuật luân phiên hai bên mũi, có kỹ thuật tạo âm ở vùng thanh môn, có kỹ thuật thở mạnh, có kỹ thuật chú trọng giữ hơi và cũng có những cách phối hợp tỷ lệ hít – giữ – thở rất cụ thể.
Vì vậy, nói “Yoga thở như thế này” rồi lấy một kỹ thuật duy nhất đại diện cho toàn bộ Yoga là không chính xác.
Điều hợp lý hơn là so sánh những nguyên lý hô hấp thường gặp trong Yoga với cấu trúc của hơi thở Phúc Hồ Lô.
Phúc Hồ Lô không đơn giản là “thở bằng bụng”
Một trong những hiểu lầm lớn nhất của người mới là nghe chữ “thở bụng” rồi tưởng tượng không khí được đưa từ ngực xuống bụng.
Điều đó không xảy ra.
Không khí vẫn đi vào phổi. Bụng không phải cơ quan chứa không khí của hệ hô hấp.
Khi hít vào, cơ hoành co và hạ xuống. Sự thay đổi áp lực cùng chuyển động của các cấu trúc trong khoang bụng khiến thành bụng có thể dịch chuyển ra ngoài. Khi thở ra, cơ hoành trở về và thành bụng thay đổi theo.
Vì vậy, người mới nên hiểu rõ Thở bằng bụng có phải không khí xuống bụng? và Thở cơ hoành có phải thở bằng bụng không? trước khi đi sâu vào Phúc Hồ Lô.
Trong Phúc Hồ Lô, điều cần quan sát không chỉ là thành bụng phía trước. Sự vận động của cơ hoành tạo ra những thay đổi có thể được cảm nhận quanh toàn bộ vùng thân giữa, bao gồm bụng, hai bên eo và vùng lưng dưới.
Đây là một điểm rất quan trọng.
“Bụng phình ra” chưa đủ để gọi là Phúc Hồ Lô
Hãy hình dung một quả bóng mềm được bao quanh theo nhiều hướng. Khi áp lực bên trong thay đổi, nó không chỉ dịch chuyển về phía trước mà có xu hướng thay đổi theo nhiều chiều.
Vùng thân dưới khi hô hấp cơ hoành cũng không nên được hiểu như một chiếc túi chỉ có mặt trước.
Nếu người tập chỉ cố:
- Đẩy bụng trước ra thật xa khi hít vào.
- Hóp bụng thật mạnh khi thở ra.
- Giữ cứng hai bên eo.
- Không cảm nhận được vùng lưng dưới.
…thì họ có thể đang thực hiện một động tác bụng bằng cơ thành bụng nhiều hơn là tạo ra một mô hình hô hấp tự nhiên và toàn diện.
Đây là lý do bài Lưng dưới chuyển động khi thở bụng và Cơ hoành trong Phúc Hồ Lô là những mắt xích quan trọng để hiểu đúng phương pháp.
Điểm giống nhau giữa hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô
Dù thuộc hai hệ thống khác nhau, giữa nhiều hình thức luyện thở Yoga và Phúc Hồ Lô vẫn có những vùng giao nhau đáng chú ý.
| Yếu tố | Hơi thở Yoga | Phúc Hồ Lô |
|---|---|---|
| Chú ý đến hơi thở | Có | Có |
| Vai trò cơ hoành | Quan trọng trong nhiều kỹ thuật | Rất quan trọng |
| Hơi thở chậm | Xuất hiện trong nhiều Pranayama | Có thể được luyện theo hướng chậm, sâu, êm |
| Thở bằng mũi | Rất phổ biến nhưng tùy kỹ thuật | Được chú trọng trong cách luyện căn bản |
| Chú ý thân thể | Có | Có |
| Phối hợp tâm – hơi thở | Có | Có |
Những điểm tương đồng này không có gì khó hiểu. Dù thuộc truyền thống nào, người tập vẫn sử dụng cùng một cơ thể con người: cùng phổi, cơ hoành, lồng ngực, hệ thần kinh và hệ tuần hoàn.
Sinh lý học có thể giống nhau, nhưng phương pháp và hệ quy chiếu luyện tập có thể khác nhau.
Khác biệt thứ nhất: Yoga Pranayama là cả một hệ thống kỹ thuật rất rộng
Pranayama không đơn giản là “thở sâu”. Một số phương pháp Yoga có thể sử dụng:
- Hít – thở theo tỷ lệ thời gian cụ thể.
- Giữ hơi sau hít vào hoặc sau thở ra.
- Luân phiên hai bên lỗ mũi.
- Thay đổi tốc độ hô hấp.
- Tạo âm hoặc thay đổi luồng khí qua thanh môn.
- Phối hợp với các khóa thân và kỹ thuật tập trung.
Do đó, không thể lấy một công thức kiểu “Yoga = hít 4 giây, giữ 4 giây, thở 4 giây” làm đại diện cho toàn bộ truyền thống.
Phúc Hồ Lô cũng không nên bị ép vào một công thức Yoga có sẵn chỉ vì cả hai đều liên quan đến hơi thở.
Khác biệt thứ hai: Phúc Hồ Lô chú trọng hình thái vận động của vùng thân dưới
Trong cách tiếp cận Phúc Hồ Lô, người tập cần phát triển khả năng cảm nhận sự thay đổi của toàn bộ vùng bụng – eo – lưng liên quan đến hoạt động của cơ hoành, thay vì chỉ quan sát bụng trước phình và xẹp.
Đây là lý do tên gọi “Hồ Lô” có giá trị gợi hình: người tập không nên tưởng tượng thân dưới chỉ có một mặt phẳng phía trước.
Khi hơi thở ngày càng tự nhiên, sự vận động có thể trở nên tinh tế đến mức người ngoài gần như không nhìn thấy, nhưng người tập lại cảm nhận rõ hơn những thay đổi bên trong.
Vì vậy, biên độ bụng càng lớn không đồng nghĩa công phu càng cao.
Khác biệt thứ ba: vị trí của lưỡi trong Phúc Hồ Lô
Trong hệ thống Phúc Hồ Lô được truyền dạy theo Thuận Nghĩa Dưỡng Sinh Đường, một chi tiết quan trọng là lưỡi chạm nhẹ vùng chân răng hàm trên.
Chi tiết này không nên bị xem là một động tác phụ không đáng kể. Trong hệ thống luyện tập, vị trí lưỡi được đặt trong tổng thể của tư thế và hơi thở.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ: một số truyền thống Yoga cũng có các vị trí và kỹ thuật liên quan đến lưỡi, nhưng không vì cùng sử dụng lưỡi mà có thể kết luận hai phương pháp là một. Cách thực hiện, mục đích và hệ thống lý luận của từng truyền thống có thể khác nhau.
Khác biệt thứ tư: Phúc Hồ Lô được đặt trong nguyên lý “Nhất tức quán triệt Tam Điền”
Nếu chỉ nhìn Phúc Hồ Lô như một kỹ thuật cơ hoành, ta mới nhìn thấy phần cơ học.
Trong hệ thống khí công của Thầy Lê Thuận Nghĩa, hơi thở còn được đặt trong mối liên hệ với Tam Điền và nguyên lý “Nhất tức quán triệt Tam Điền”.
Điều này đưa Phúc Hồ Lô ra khỏi phạm vi của một bài tập “làm bụng phình – xẹp”. Hơi thở trở thành một thành phần trong sự phối hợp giữa thân thể, sự chú ý và hệ thống thực hành khí công.
Người đọc có thể tìm hiểu sâu hơn qua Phúc Hồ Lô và “Nhất tức quán triệt Tam Điền”.
Đây cũng là một trong những khác biệt quan trọng khi hỏi hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô khác nhau như thế nào: hai phương pháp không chỉ cần được so sánh ở động tác cơ học của bụng, mà phải được đặt trong hệ thống luyện tập mà chúng thuộc về.
Khác biệt thứ năm: cách nhìn về thân – tức – ý
Trong khí công, hơi thở không nên tồn tại như một kỹ thuật tách biệt.
Thân ảnh hưởng tức.
Tức ảnh hưởng tâm.
Tâm lại ảnh hưởng thân và tức.
Người đang lo lắng có thể thở nhanh. Người gồng vai có thể làm hơi thở trở nên nông. Người cố kéo dài hơi bằng ý chí có thể làm toàn thân căng lên.
Do đó, luyện Phúc Hồ Lô không chỉ là học cách “thở đúng”, mà còn là học cách nhận ra mối quan hệ giữa thân – tức – ý.
Yoga cũng có những hệ thống rất sâu về thân, hơi thở và tâm thức. Điểm khác biệt nằm ở ngôn ngữ, cấu trúc phương pháp và truyền thống mà từng kỹ thuật được đặt vào, chứ không nên giản lược thành câu hỏi hệ thống nào “có tâm” còn hệ thống nào “chỉ có thân”.
Phúc Hồ Lô có phải thở cơ hoành không?
Câu trả lời cần sự tinh tế.
Về mặt cơ học hô hấp, cơ hoành giữ vai trò quan trọng trong kiểu thở được sử dụng để phát triển Phúc Hồ Lô. Vì vậy, kiến thức về diaphragmatic breathing giúp giải thích một phần hiện tượng.
Nhưng nói:
“Phúc Hồ Lô = thở cơ hoành”
…là một phép giản lược quá mức.
Thở cơ hoành là một mô tả sinh lý về cách cơ thể hô hấp. Phúc Hồ Lô lại nằm trong một hệ thống luyện tập cụ thể với những yêu cầu về tư thế, lưỡi, sự vận động vùng thân, ý thức và cách tiến triển của công phu.
Hai khái niệm có vùng giao nhau nhưng không đồng nhất.
Phúc Hồ Lô có phải thở bụng của Yoga không?
Không nên đồng nhất hai khái niệm.
Một bài thở bụng trong lớp Yoga có thể giúp người tập giảm sử dụng quá mức vùng ngực trên, cảm nhận cơ hoành và làm hơi thở chậm hơn. Những điều này hoàn toàn có thể hữu ích.
Nhưng nếu từ đó kết luận “tôi đã biết thở bụng Yoga nên đương nhiên đã biết Phúc Hồ Lô” thì quá sớm.
Tương tự, người biết Phúc Hồ Lô cũng không vì thế mà mặc nhiên biết Pranayama.
Cùng sử dụng hơi thở không có nghĩa cùng một công pháp.
Sai lầm lớn nhất: cố làm bụng phình thật to
Khi người mới muốn “thở xuống bụng”, phản ứng thường gặp là chủ động đẩy bụng ra bằng cơ bụng.
Nhìn bên ngoài rất giống thở bụng.
Nhưng bên trong, cơ thể có thể đang gồng.
Hãy nhớ: mục tiêu không phải biểu diễn một cái bụng phình thật lớn. Nếu vai, ngực, bụng và vùng thắt lưng đang căng, biên độ lớn chưa chắc phản ánh một hơi thở tốt.
Những dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Bụng bị chủ động đẩy mạnh ra trước.
- Vai nhấc lên khi hít.
- Ngực căng cứng.
- Thở ra phải siết bụng mạnh.
- Không cảm nhận được hai bên eo và lưng dưới.
- Chóng mặt vì cố hít quá nhiều.
Nếu gặp những biểu hiện này, người tập nên quay lại với Thở bụng là gì? và Không cảm nhận được cơ hoành khi thở trước khi cố tiến sâu hơn.
Có nên giữ hơi giống một số bài Pranayama?
Không nên tự động lấy tỷ lệ giữ hơi của một kỹ thuật Yoga rồi ghép vào Phúc Hồ Lô.
Giữ hơi làm thay đổi đáng kể sinh lý hô hấp, bao gồm áp lực trong lồng ngực, nồng độ CO₂ và phản ứng của hệ thần kinh – tim mạch. Vì vậy, kỹ thuật có giữ hơi cần được thực hiện theo đúng phương pháp mà nó thuộc về.
Một nguyên tắc rất quan trọng khi học nhiều hệ thống là:
Đừng lấy một mảnh của phương pháp A để “nâng cấp” phương pháp B khi chưa hiểu cấu trúc của cả hai.
Càng học nhiều, người tập càng cần biết phân biệt.
Hơi thở càng tinh tế, chuyển động bên ngoài có thể càng nhỏ
Người mới thường thích những dấu hiệu dễ nhìn thấy: bụng phình lớn, hơi thật dài, thở thật chậm, cảm giác thật mạnh.
Nhưng luyện hơi thở lâu dài thường đi theo chiều ngược lại.
Hơi trở nên nhẹ hơn.
Âm thanh nhỏ hơn.
Vai ít chuyển động thừa hơn.
Bụng không cần phô trương biên độ.
Cảm nhận bên trong lại rõ hơn.
Đây là một nguyên tắc rất đáng chú ý khi nghiên cứu Phúc Hồ Lô: tinh tế không đồng nghĩa yếu; ít biểu hiện bên ngoài không đồng nghĩa ít hoạt động bên trong.
Phúc Hồ Lô và hệ thần kinh tự chủ
Về mặt sinh lý, bất kỳ phương pháp nào làm thay đổi tần số và độ sâu hô hấp đều có khả năng ảnh hưởng đến tương tác tim–phổi và điều hòa thần kinh tự chủ.
Hơi thở chậm có thể làm thay đổi HRV. Chu kỳ hít – thở liên quan đến những dao động của nhịp tim. Hoạt động phó giao cảm qua dây thần kinh phế vị là một phần trong mối liên hệ ấy.
Người muốn hiểu nền tảng khoa học có thể đọc Hơi thở và hệ thần kinh phó giao cảm và Hơi thở và HRV: Vì sao thở chậm làm thay đổi nhịp tim?.
Tuy nhiên, cũng cần tránh một phép đồng nhất khác: Phúc Hồ Lô không phải đơn giản là một kỹ thuật “kích hoạt dây phế vị”. Đây chỉ là một góc nhìn sinh lý học giúp giải thích một phần những thay đổi có thể xuất hiện khi điều hòa hơi thở.
Từ Phúc Hồ Lô đến hơi thở trong công pháp
Phúc Hồ Lô không nên chỉ được luyện như một bài tập riêng rồi bỏ lại khi bước vào công pháp. Giá trị sâu hơn nằm ở việc chất lượng hơi thở dần đi vào toàn bộ quá trình luyện tập.
Khi thực hành Âm Dương Thủ, Chèo Đò Công, Tán Hương Công hay Thiên Lý Tiêu Dao, người tập dần phải học cách để thân pháp, chuyển động, hơi thở và ý thức không chống lại nhau.
Đó là lúc câu chuyện vượt khỏi “bụng phình bao nhiêu centimet” hay “một phút thở mấy lần”.
Hơi thở bắt đầu trở thành một phần của công phu.
Không cần hỏi Yoga hay Phúc Hồ Lô “cái nào hơn”
Khi đặt hai truyền thống cạnh nhau, người ta rất dễ rơi vào câu hỏi: “Vậy cái nào tốt hơn?”
Đó không phải cách so sánh hữu ích.
Yoga có lịch sử, hệ thống triết học và nhiều phương pháp Pranayama riêng. Khí công cũng phát triển trong những truyền thống, hệ thống lý luận và phương pháp thực hành riêng.
Điều đáng làm là hiểu mỗi phương pháp đang luyện điều gì, bằng cách nào và trong hệ thống nào.
Khi đó, ta vừa có thể nhìn thấy những điểm gặp nhau của sinh lý con người, vừa không xóa nhòa những khác biệt quan trọng của từng truyền thống.
Khác biệt sâu nhất nằm ở cách chúng ta hiểu một hơi thở
Vậy hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô khác nhau như thế nào?
Nếu chỉ nhìn hình thức bên ngoài, chúng có thể rất giống nhau: một cơ thể ngồi yên, hơi thở chậm, cơ hoành hoạt động và thành bụng chuyển động.
Nhưng đi sâu hơn, sự khác biệt bắt đầu hiện ra.
Yoga Pranayama là một hệ thống rộng gồm nhiều kỹ thuật hô hấp khác nhau.
Phúc Hồ Lô là một phương pháp nằm trong một cấu trúc luyện khí công cụ thể.
Phúc Hồ Lô không chỉ chú ý bụng trước mà cần hiểu sự vận động của vùng bụng – eo – lưng.
Vị trí lưỡi, sự phối hợp thân – tức – ý và nguyên lý Nhất tức quán triệt Tam Điền đưa phương pháp vượt ra khỏi cách hiểu đơn giản “thở bằng bụng”.
Và cuối cùng, điều đáng giá nhất không phải là chứng minh phương pháp nào cao hơn, mà là học được cách thở đúng trong hệ thống mình đang thực hành.
Bởi càng đi sâu vào hơi thở, người tập càng nhận ra: kỹ thuật chỉ là cánh cửa. Phía sau cánh cửa ấy là khả năng cảm nhận cơ thể ngày càng tinh tế, khả năng điều hòa thân tâm và một con đường luyện tập lâu dài.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn về hệ thống này có thể đọc Tại Sao Bạn Nên Học Khí Công Với Thầy Lê Thuận Nghĩa?, Tại Sao Tôi Chọn Khí Công Để Luyện Tập Suốt Đời? và hệ thống kiến thức tại ThuanNghia.com.
Câu hỏi thường gặp về hơi thở Yoga và Phúc Hồ Lô
1. Phúc Hồ Lô có phải là thở bụng của Yoga không?
Không nên đồng nhất hai khái niệm. Một số kỹ thuật Yoga sử dụng hô hấp cơ hoành và chuyển động vùng bụng, nên về cơ học có thể có điểm tương đồng với Phúc Hồ Lô. Tuy nhiên, Phúc Hồ Lô được đặt trong một hệ thống khí công cụ thể với những yêu cầu về vùng bụng – eo – lưng, vị trí lưỡi, sự phối hợp thân – tức – ý và những nguyên lý luyện tập riêng.
2. Phúc Hồ Lô có phải chỉ là thở cơ hoành không?
Cơ hoành là một thành phần rất quan trọng nhưng chưa đủ để định nghĩa toàn bộ Phúc Hồ Lô. “Thở cơ hoành” là cách mô tả cơ học hô hấp, còn Phúc Hồ Lô là một phương pháp luyện tập rộng hơn. Vì vậy, hai khái niệm có vùng giao nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
3. Tại sao luyện Phúc Hồ Lô phải chú ý cả vùng lưng dưới?
Hoạt động của cơ hoành và sự thay đổi áp lực trong vùng thân không chỉ biểu hiện ở thành bụng phía trước. Hai bên eo và vùng lưng dưới cũng tham gia vào cảm nhận vận động của toàn bộ vùng thân. Nếu chỉ cố đẩy bụng ra trước, người tập dễ biến bài thở thành một động tác chủ động của cơ bụng.
4. Có thể kết hợp giữ hơi của Yoga vào Phúc Hồ Lô không?
Không nên tự ý ghép các kỹ thuật. Giữ hơi là một can thiệp sinh lý đáng kể và trong các hệ thống Yoga thường nằm trong phương pháp, tỷ lệ và tiến trình luyện tập cụ thể. Nếu Phúc Hồ Lô đang được học theo một hệ thống truyền dạy riêng, nên thực hiện đúng nguyên tắc của hệ thống đó thay vì tự động thêm kỹ thuật từ Pranayama.
5. Người đã tập Yoga lâu năm có học Phúc Hồ Lô nhanh hơn không?
Kinh nghiệm Yoga có thể giúp người tập quen với việc quan sát hơi thở, nhận biết cơ hoành, giữ tư thế và tập trung chú ý. Tuy nhiên, vẫn cần học Phúc Hồ Lô như một phương pháp mới, bởi thói quen từ một kỹ thuật Pranayama không nhất thiết phù hợp với yêu cầu của Phúc Hồ Lô. Kinh nghiệm cũ có thể là nền tảng, nhưng không nên trở thành khuôn để ép phương pháp mới vào.