Đây cũng là lý do khí công đôi khi được gọi là “thiền động”, nhưng cách gọi ấy chỉ đúng một phần. Một bài khí công có thể mang phẩm chất thiền rất sâu khi thân, tức và tâm dần quy về một mối; tuy nhiên, khí công vẫn là khí công, thiền vẫn là thiền. Hai con đường có thể gặp nhau mà không cần biến thành một.
Tóm tắt: Khí công có phải thiền không? Không nên đồng nhất toàn bộ khí công với thiền. Khí công là một phạm trù rộng gồm động công, tĩnh công và nhiều phương pháp phối hợp thân – hơi thở – tâm; thiền cũng là một phạm trù rộng với những phương pháp rèn luyện sự chú ý, nhận biết, định hoặc quán tùy truyền thống. Một số công pháp khí công có thể mang tính thiền rất rõ, đặc biệt khi người tập đi từ Điều Thân – Điều Tức tới Điều Tâm. Tuy nhiên, “có yếu tố thiền” không đồng nghĩa với “chính là thiền”.
Muốn trả lời đúng, trước tiên phải bỏ hình ảnh “thiền là ngồi im”
Khi nghe chữ “thiền”, nhiều người lập tức hình dung một người ngồi xếp bằng, lưng thẳng, mắt khép và cơ thể hoàn toàn bất động.
Nhưng tư thế ngồi chỉ là một hình thức.
Trong nhiều truyền thống còn có thiền hành và những phương pháp đưa sự nhận biết vào hoạt động. Ngược lại, một người ngồi bất động 30 phút nhưng đầu óc vẫn chạy theo đủ thứ chưa thể chỉ vì hình dáng bên ngoài mà kết luận họ đang thực hành một phương pháp thiền cụ thể.
Khí công cũng vậy.
Không thể nhìn một người chuyển động chậm rồi nói:
“Đó chỉ là thể dục.”
Muốn hiểu họ đang luyện gì, phải nhìn vào phương pháp bên trong chuyển động ấy.
Khí công có phải thiền không? Câu trả lời ngắn gọn là: không hoàn toàn
Khí Công là gì? là câu hỏi cần được đặt trước.
Khí công là một phạm trù thực hành rộng. Tùy hệ thống, người tập có thể sử dụng:
- Tư thế.
- Chuyển động.
- Hơi thở.
- Sự chú ý.
- Thư giãn.
- Ý niệm.
- Những khái niệm truyền thống liên quan đến Khí.
Mục tiêu cũng rất đa dạng: dưỡng sinh, rèn luyện thân thể, võ thuật, Điều Thân – Điều Tức – Điều Tâm hoặc những mục tiêu tu tập khác tùy hệ thống.
Thiền cũng vô cùng rộng, nhưng trọng tâm thường liên quan rõ hơn đến việc huấn luyện tâm, sự chú ý, nhận biết, định hoặc quán theo phương pháp cụ thể.
Vì vậy:
KHÍ CÔNG CÓ THỂ MANG TÍNH THIỀN.
NHƯNG KHÔNG NÊN ĐỒNG NHẤT TOÀN BỘ KHÍ CÔNG VỚI THIỀN.
Vì sao nhiều người gọi khí công là “thiền động”?
Hãy tưởng tượng một người đã thuộc rất kỹ một bài khí công.
Họ không còn phải nghĩ:
Tay nào đưa lên trước?
Chân nào chuyển trọng tâm?
Động tác tiếp theo là gì?
Thay vào đó, chuyển động bắt đầu trở nên liên tục.
Vai bớt gồng.
Hơi không còn bị giật theo động tác.
Sự chú ý không chạy lung tung.
Thân đang động nhưng bên trong ngày càng ít những nỗ lực thừa.
Ở tầng trải nghiệm này, cụm từ “thiền động” trở nên dễ hiểu.
Thân chuyển mà tâm không nhất thiết phải chạy theo chuyển động.
Nhưng gọi toàn bộ khí công là “thiền động” lại quá đơn giản
Khí công không chỉ có động công.
Có những phương pháp đứng tĩnh.
Có phương pháp ngồi.
Có những cách luyện hơi thở.
Có công pháp liên quan đến võ thuật.
Có những hệ thống chú trọng cấu trúc, Khí, Đan Điền hoặc những nguyên lý riêng.
Nếu gọi toàn bộ khí công là thiền động, chúng ta vô tình bỏ qua rất nhiều nội dung cấu thành khí công.
Tương tự, nói thiền chỉ là “khí công không cử động” cũng không đúng.
Hai phạm trù có vùng giao nhau, nhưng mỗi bên có lịch sử, lý luận và phương pháp riêng.
Điều Thân – Điều Tức – Điều Tâm là chìa khóa để hiểu điểm giao nhau
Trong cách tiếp cận được chia sẻ tại ThuanNghia.com, có thể nhìn quá trình luyện khí công qua ba trục:
Điều Thân: sắp xếp và sử dụng thân thể ngày càng thuận, bớt gồng và bớt sức thừa.
Điều Tức: nhận biết và điều hòa hơi thở, để hơi ngày càng thuận mà không cưỡng ép.
Điều Tâm: sự chú ý bớt phân tán, tâm bớt chạy theo cảm giác và những nỗ lực không cần thiết.
Ba phần này không phải ba chiếc hộp tách biệt.
Tâm căng thì thân dễ căng.
Thân căng thì hơi dễ đổi.
Hơi bị cưỡng lại có thể khiến tâm càng chú ý và căng thẳng với việc thở.
Ngược lại, khi thân dần buông, hơi thuận và tâm bớt tán, cả ba có thể hỗ trợ lẫn nhau.
Đây chính là nơi khí công bắt đầu mang một phẩm chất rất gần với thiền.
Từ Điều Thân đi tới Điều Tâm
Một điều rất đẹp trong khí công là người tập không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc ra lệnh:
“Tâm phải yên.”
Họ có thể bắt đầu từ thân.
Nhận ra vai đang gồng.
Buông vai.
Nhận ra hàm đang siết.
Thả hàm.
Nhận ra hơi bị giữ mỗi khi tay đưa lên.
Để hơi trở lại tự nhiên hơn.
Nhận ra nguyên nhân khiến tất cả những thứ ấy căng là mình đang cố làm bài thật hoàn hảo.
Và ngay lúc ấy, từ thân đã chạm tới tâm.
Có thể hình dung:
THÂN → TỨC → TÂM.
Nhưng đồng thời:
TÂM → TỨC → THÂN.
Đó không phải ba con đường riêng. Đó là một con người.
Khí công động có thể “tĩnh” hơn một người đang ngồi
“Động” và “tĩnh” trong luyện tập không nên chỉ được hiểu bằng mắt.
Một người ngồi im nhưng bên trong có thể:
- Liên tục kiểm tra thời gian.
- Muốn đạt trạng thái đặc biệt.
- Cố xua suy nghĩ.
- Lo mình ngồi sai.
- Cố kéo hơi.
Thân rất tĩnh.
Tâm lại rất động.
Trong khi đó, một người đang luyện Thiên Lý Tiêu Dao có thể liên tục chuyển động nhưng tâm không chạy theo hàng chục suy nghĩ khác.
Bên ngoài động mà bên trong có tĩnh.
Đây là một tầng ý nghĩa rất đáng suy ngẫm khi hỏi khí công có phải thiền không?
Tĩnh công có phải chính là thiền?
Không nhất thiết.
Một người đứng hoặc ngồi bất động có thể đang thực hành tĩnh công với những yêu cầu cụ thể về thân, hơi, Ý hoặc những nguyên lý thuộc hệ thống khí công.
Một người khác cũng ngồi yên nhưng đang thực hành một phương pháp thiền với đối tượng và mục tiêu hoàn toàn khác.
| Nhìn bên ngoài | Bên trong có thể đang thực hành |
|---|---|
| Ngồi yên | Thiền, tĩnh công, luyện hơi thở hoặc đơn giản nghỉ ngơi |
| Đứng yên | Trạm công, tĩnh công, luyện tư thế hoặc quan sát thân |
| Đi chậm | Thiền hành, khí công hoặc bài tập vận động |
| Chuyển động chậm | Khí công, Thái Cực hoặc phương pháp vận động khác |
Hình dáng không đủ để xác định phương pháp.
Hơi thở là cây cầu lớn giữa khí công và thiền
Hơi thở đặc biệt ở chỗ nó vừa diễn ra tự động, vừa có thể được con người chủ động điều chỉnh trong một mức độ nhất định.
Vì vậy, hơi thở xuất hiện trong rất nhiều truyền thống thực hành.
Nhưng cách dùng hơi không giống nhau.
Trong một số phương pháp thiền, người tập chỉ quan sát hơi tự nhiên.
Trong một số công pháp khí công, người tập có thể học Điều Tức và phối hợp hơi với thân hoặc động tác.
Đây là khác biệt quan trọng.
Chú ý tới hơi thở không tự động biến hai phương pháp thành một.
Người mới có thể tìm hiểu nền tảng qua Cách thở dưỡng sinh: Hướng dẫn tập hơi thở từ căn bản và Hơi thở dưỡng sinh khác hơi thở bình thường như thế nào?.
Điều Tức không có nghĩa là kiểm soát từng hơi
Đây là một điểm rất quan trọng nếu muốn khí công đi từ “kỹ thuật” sang “công phu”.
Người mới thường nghĩ:
Hơi phải dài.
Hơi phải sâu.
Bụng phải phình.
Phải biết mình đang hít hay thở ở mọi giây.
Và thế là hơi thở tự nhiên biến thành một nhiệm vụ.
Nhưng công phu không nhất thiết nằm ở việc kiểm soát ngày càng nhiều.
Đôi khi nó nằm ở khả năng điều hòa đủ để rồi không còn phải can thiệp thừa.
Đó cũng là lý do không nên cố kéo dài hơi thở chỉ để đạt một con số.
Khi nào một bài khí công bắt đầu có “chất thiền”?
Không có một khoảnh khắc chính thức để đóng dấu rằng từ đây bài tập đã trở thành thiền.
Nhưng người tập có thể nhận ra một số thay đổi:
- Không còn phải liên tục nhớ động tác.
- Thân chuyển động nhưng ít sức thừa hơn.
- Hơi không bị ép theo ý chí.
- Sự chú ý ở lại với việc đang làm tốt hơn.
- Không chạy theo mọi cảm giác nóng, lạnh, tê, rung.
- Không liên tục tự đánh giá mình tập tốt hay dở.
- Động tác ngày càng liên tục.
- Bên trong ngày càng ít tiếng ồn hơn.
Đáng chú ý nhất là:
người tập không còn phải “cố tĩnh” nhiều như trước.
Tĩnh bắt đầu xuất hiện trong chính quá trình luyện.
“Nhập tĩnh” không có nghĩa là đầu óc hoàn toàn trống rỗng
Một hiểu lầm phổ biến là người luyện tốt phải làm đầu óc không còn một ý nghĩ nào.
Vì thế, cứ có suy nghĩ xuất hiện là người tập lại cố đẩy nó đi.
Nhưng chính cuộc chiến ấy tạo thêm một lớp căng thẳng.
Điều hữu ích hơn là nhận ra tâm đã đi đâu và đưa sự chú ý trở lại phương pháp đang luyện.
Một ý nghĩ xuất hiện không nhất thiết làm hỏng buổi tập.
Biết mình vừa bị cuốn đi và có khả năng trở về đã là một phần của công phu.
Các công pháp động có thể trở thành con đường từ động vào tĩnh
Đây là một ưu điểm rất thực tế đối với người hiện đại.
Sau cả ngày làm việc, điện thoại, thông báo và suy nghĩ liên tục, yêu cầu một người lập tức ngồi bất động và “đừng nghĩ gì” có thể rất khó.
Chuyển động chậm tạo ra một bước trung gian.
Thân có việc để làm.
Tay có đường để đi.
Trọng tâm có nơi để chuyển.
Hơi có cơ hội trở về.
Tâm có một đối tượng rõ ràng để nương theo.
Những công pháp như Âm Dương Thủ, Chèo Đò Công, Tán Hương Công và Thiên Lý Tiêu Dao có thể được người học khám phá ngày càng sâu hơn thay vì chỉ thực hiện như một chuỗi động tác.
Có thể hình dung con đường ấy:
ĐỘNG → ĐIỀU → TẾ → TĨNH.
Nhưng đừng cố biến mọi bài khí công thành thiền
Đây là mặt ngược lại.
Khi đã nghe rằng khí công có thể có “chất thiền”, người tập dễ cố tạo ra một trạng thái đặc biệt.
Nhắm mắt.
Thở thật chậm.
Cố không nghĩ.
Tưởng tượng Khí chạy.
Tìm cảm giác lâng lâng.
Nhưng nếu bài đang yêu cầu học cấu trúc, chuyển trọng tâm hoặc phối hợp thân thể, việc chìm vào cảm giác lại có thể khiến người tập bỏ mất chính điều cần luyện.
Đừng thiền hóa khí công bằng tưởng tượng. Hãy để phẩm chất tĩnh xuất hiện từ công phu thực sự.
Vừa tập khí công vừa thiền có được không?
Hoàn toàn có thể nếu hai phương pháp phù hợp với người tập và được hiểu rõ.
Một trình tự rất tự nhiên là:
ĐỘNG CÔNG → THÂN ỔN → HƠI THUẬN → NGỒI TĨNH.
Sau một bài khí công, người tập có thể dành một khoảng thời gian ngồi yên theo phương pháp mình đang học.
Nhưng cần phân biệt phối hợp với trộn lẫn.
Nếu phương pháp thiền yêu cầu quan sát hơi tự nhiên, đừng đồng thời cưỡng hơi theo một nhịp khác.
Nếu công pháp khí công có yêu cầu riêng về Điều Tức, hãy học đúng yêu cầu ấy thay vì chắp thêm kỹ thuật từ Yoga, Pranayama hoặc một hệ thống khác.
Có thể đọc sâu hơn tại Khí công khác thiền định như thế nào?.
Điều Tâm trong khí công có giống thiền không?
Có vùng tương đồng, nhưng không nên đánh đồng.
Trong khí công, Điều Tâm thường tồn tại trong một chỉnh thể với Điều Thân và Điều Tức.
Người tập có thể luyện sự chú ý ngay trong lúc:
- Chuyển trọng tâm.
- Xoay thân.
- Đưa tay.
- Điều hòa hơi.
- Đứng tĩnh.
Trong các truyền thống thiền, sự rèn luyện tâm có thể được triển khai qua những hệ thống riêng với mục tiêu và phương pháp sâu rộng hơn nhiều.
Vì vậy:
ĐIỀU TÂM LÀ ĐIỂM GIAO RẤT LỚN.
NHƯNG ĐIỀU TÂM KHÔNG PHẢI BẰNG CHỨNG RẰNG KHÍ CÔNG VÀ THIỀN LÀ MỘT.
Người chỉ tập khí công có cần học thiền không?
Không có câu trả lời bắt buộc cho tất cả mọi người.
Nếu công pháp bạn đang luyện đã có chiều sâu về Điều Tâm, bạn có thể dành nhiều năm chỉ để khám phá chính mối quan hệ giữa thân – tức – tâm trong công pháp ấy.
Nếu muốn học một truyền thống thiền riêng, điều đó cũng hoàn toàn có thể.
Quan trọng là không rơi vào tâm lý sưu tầm:
Khí công một chút.
Thiền một chút.
Yoga một chút.
Pranayama một chút.
Rồi mỗi ngày thay một kỹ thuật.
Học nhiều phương pháp không tự động tạo ra chiều sâu. Chiều sâu thường cần đủ thời gian để một phương pháp đi từ đầu óc xuống cơ thể.
Khí công có phải thiền không? Hãy nhìn vào chữ “công”
Có một điều rất đáng suy ngẫm.
Người mới thường tìm kiếm trạng thái.
Tôi đã tĩnh chưa?
Tôi đã cảm Khí chưa?
Tôi đã nhập thiền chưa?
Người luyện lâu hơn có thể dần chuyển câu hỏi sang:
Vai còn bao nhiêu sức thừa?
Hơi có bị mình can thiệp không?
Khi tâm chạy, mình có nhận ra không?
Động tác có thể nhẹ hơn mà vẫn vững không?
Đó là sự chuyển dịch từ săn tìm trải nghiệm sang xây dựng công phu.
Và chính trong công phu ấy, đôi khi cái tĩnh không cần được tìm nữa.
Từ “tôi đang tập” đến trạng thái ít người điều khiển hơn
Ở giai đoạn đầu:
TÔI ĐƯA TAY.
TÔI ĐIỀU KHIỂN HƠI.
TÔI CỐ TẬP TRUNG.
Nhưng khi bài đã quen, sức thừa giảm và sự phối hợp tốt hơn, trải nghiệm có thể thay đổi.
Động tác vẫn diễn ra.
Hơi vẫn diễn ra.
Sự nhận biết vẫn có mặt.
Nhưng cảm giác phải liên tục “điều khiển” từng chi tiết giảm xuống.
Đây là một tầng rất đẹp của luyện công:
Từ hữu ý đi dần về tự nhiên.
Không phải buông bỏ kỹ thuật, mà là kỹ thuật đã được luyện đủ để không còn chiếm toàn bộ tâm trí.
Cuối cùng: khí công có phải thiền không?
Vậy khí công có phải thiền không?
Câu trả lời chính xác nhất là:
KHÔNG NÊN ĐỒNG NHẤT KHÍ CÔNG VỚI THIỀN.
Nhưng cũng sẽ thiếu sót nếu xem khí công chỉ là vận động thể chất.
Một công pháp được luyện sâu có thể đưa người tập từ thân đến hơi, từ hơi đến tâm; từ động tác thô tới chuyển động tinh tế; từ cố gắng kiểm soát tới bớt can thiệp; từ bên ngoài đang động tới bên trong ngày càng tĩnh.
Và có lẽ đây mới là điều đáng quan tâm hơn việc cố dán nhãn:
THÂN CÓ ĐỘNG NHƯNG TÂM CÓ THỂ TĨNH.
THÂN CÓ TĨNH NHƯNG TÂM VẪN CÓ THỂ ĐỘNG.
Người tập không cần biến khí công thành thiền để khí công trở nên sâu sắc.
Chỉ cần đi đủ sâu vào Điều Thân – Điều Tức – Điều Tâm, chính công pháp sẽ dần cho thấy rằng ranh giới giữa động và tĩnh tinh tế hơn rất nhiều so với những gì mắt nhìn thấy.
Đó cũng là một phần lý do người học có thể tìm thấy chiều sâu ngày càng lớn trong một phương pháp tưởng rất đơn giản và cuối cùng lựa chọn khí công để luyện tập suốt đời.
Câu hỏi thường gặp về khí công và thiền
1. Khí công có phải thiền không?
Không nên xem toàn bộ khí công là thiền. Khí công là một phạm trù rộng gồm nhiều phương pháp luyện thân, hơi thở, tâm và Khí; trong khi thiền có những hệ thống và mục tiêu thực hành riêng. Tuy nhiên, nhiều công pháp khí công có thể mang tính thiền rất rõ khi sự chú ý, hơi thở và thân thể ngày càng thống nhất.
2. Khí công có phải là thiền động không?
Chỉ đúng một phần. Một số động công có thể được trải nghiệm như “thiền trong chuyển động”, nhưng khí công còn có tĩnh công, Điều Tức, lý luận về Khí và nhiều mục đích khác. Vì vậy, “thiền động” là một cách mô tả hữu ích cho một số trải nghiệm chứ không phải định nghĩa đầy đủ của khí công.
3. Tĩnh công có phải thiền không?
Không nhất thiết. Một người ngồi hoặc đứng bất động có thể đang luyện tĩnh công theo những yêu cầu riêng về thân, hơi, Ý hoặc Khí. Một phương pháp thiền lại có hệ thống thực hành riêng. Sự bất động bên ngoài không đủ để xác định phương pháp bên trong.
4. Có thể tập khí công trước rồi ngồi thiền sau không?
Có thể. Với nhiều người, trình tự động trước – tĩnh sau khá tự nhiên: vận động chậm giúp thân bớt căng và sự chú ý trở về cơ thể trước khi ngồi. Tuy nhiên, nên thực hiện từng phương pháp đúng với nguyên tắc của nó và tránh tùy tiện trộn các kỹ thuật thở khác nhau.
5. Tập khí công lâu có tự nhiên biết thiền không?
Không nên kết luận như vậy. Luyện khí công lâu có thể phát triển khả năng nhận biết thân, hơi thở và sự chú ý, nhưng điều đó không đồng nghĩa người tập tự động nắm được một hệ thống thiền cụ thể. Công phu khí công có thể tạo ra những phẩm chất hỗ trợ việc thiền, nhưng học thiền vẫn nên hiểu đúng phương pháp thiền mình lựa chọn.