Phổi có tự co giãn không?

Mỗi ngày phổi nở ra rồi nhỏ lại hàng nghìn lần, nhưng có một sự thật dễ gây bất ngờ: phổi không phải một chiếc túi có cơ riêng để tự kéo mình phồng lên khi hít vào. Vậy Phổi có tự co giãn không? Câu trả lời chính xác là: phổi có tính đàn hồi và thay đổi thể tích theo chuyển động của lồng ngực, nhưng sự hít vào chủ động chủ yếu được tạo ra bởi các cơ hô hấp, đặc biệt là cơ hoành.

Hiểu được điều này làm thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn về hơi thở. Khi hít vào, không phải “phổi tự hút không khí” rồi cơ thể mới chuyển động. Trình tự cơ học căn bản diễn ra theo chiều ngược lại: cơ hô hấp làm thay đổi thể tích lồng ngực → áp suất thay đổi → phổi nở theo → không khí đi vào.

Đây cũng là chiếc chìa khóa để hiểu vì sao cơ hoành quan trọng đến vậy trong thở bụng, thở cơ hoành và Hơi Thở Phúc Hồ Lô trong hệ thống Khí công của Thầy Lê Thuận Nghĩa.

Phổi có tự co giãn không? Cần phân biệt “đàn hồi” và “chủ động co”

Đây là chỗ dễ nhầm nhất.

Phổi có thể nở ra và co nhỏ lại.

Nhưng nói như vậy không đồng nghĩa phổi là một khối cơ có thể chủ động co – giãn để bơm không khí.

Hãy phân biệt hai khái niệm:

Khái niệm	Ý nghĩa
Co chủ động	Mô cơ tạo lực bằng hoạt động co cơ
Đàn hồi	Một cấu trúc bị kéo giãn có xu hướng trở về trạng thái cân bằng

Phổi có các thành phần đàn hồi trong mô và có xu hướng co đàn hồi vào trong. Chính đặc tính này đóng vai trò quan trọng trong thì thở ra yên tĩnh.

Nhưng để một hơi hít vào bình thường xảy ra, cơ thể cần tạo ra sự thay đổi thể tích lồng ngực.

Nhân vật chính của quá trình ấy là:

cơ hoành.

Phổi không có “cơ bơm” riêng

Nếu tưởng tượng phổi như hai quả bóng có khả năng tự bơm, chúng ta sẽ hiểu sai cơ chế hô hấp ngay từ nền tảng.

Bản thân nhu mô phổi không có một hệ cơ xương giúp toàn bộ lá phổi chủ động nở lớn rồi ép nhỏ như cơ tay co duỗi.

Phổi thay đổi thể tích chủ yếu nhờ sự thay đổi kích thước của khoang lồng ngực.

Các thành phần quan trọng tạo nên chuyển động ấy gồm:

• Cơ hoành – cơ hô hấp chủ yếu.
• Các cơ liên sườn – tham gia vận động lồng ngực.
• Các cơ hô hấp phụ – tham gia nhiều hơn khi nhu cầu thông khí tăng hoặc khi hô hấp khó khăn.

Vì vậy, muốn hiểu Phổi có tự co giãn không?, trước hết phải chuyển sự chú ý từ “phổi đang làm gì?” sang câu hỏi rộng hơn:

Toàn bộ hệ thống lồng ngực – cơ hoành – màng phổi – phổi đang phối hợp với nhau như thế nào?

Một hơi hít vào thực sự bắt đầu như thế nào?

Trong một hơi hít vào yên tĩnh, quá trình có thể được giản lược thành một chuỗi:

1. Cơ hoành co.

Cơ hoành có hình vòm nằm giữa lồng ngực và ổ bụng. Khi co, vòm cơ hoành hạ xuống.

2. Thể tích khoang lồng ngực tăng.

Đồng thời, hoạt động của các cơ liên sườn góp phần làm thay đổi kích thước lồng ngực.

3. Phổi nở theo thành ngực.

Nhờ mối liên hệ cơ học qua hệ thống màng phổi, khi thành lồng ngực mở rộng, phổi cũng được kéo nở.

4. Áp suất trong phế nang giảm.

Khi thể tích phổi tăng, áp suất bên trong giảm xuống thấp hơn áp suất khí quyển trong một khoảng ngắn.

5. Không khí đi vào.

Không khí di chuyển theo chênh lệch áp suất từ bên ngoài vào đường hô hấp và đến phế nang.

Như vậy:

Không phải phổi “hút” rồi lồng ngực mới nở. Lồng ngực thay đổi thể tích, phổi nở theo và chênh lệch áp suất đưa không khí vào.

Màng phổi: mắt xích thường bị bỏ quên

Nếu phổi không gắn trực tiếp như một khối cơ vào thành ngực, tại sao lồng ngực nở thì phổi lại nở theo?

Câu trả lời nằm một phần ở màng phổi.

Mỗi phổi được bao quanh bởi hai lá màng phổi:

• Lá tạng liên quan sát với bề mặt phổi.
• Lá thành liên quan với thành lồng ngực.

Giữa chúng là một khoang rất mỏng có dịch màng phổi và duy trì một mối liên hệ cơ học đặc biệt giữa phổi với thành ngực.

Khi lồng ngực mở, hệ thống này giúp phổi được kéo theo.

Đây là một chi tiết giải phẫu quan trọng bởi nó cho thấy:

Hô hấp không phải hoạt động riêng của phổi. Đó là hoạt động của cả một hệ thống.

Cơ hoành thực sự làm gì?

Cơ hoành là một trong những chìa khóa lớn nhất để hiểu hơi thở.

Khi cơ hoành co và hạ xuống:

• Thể tích lồng ngực tăng.
• Phổi có điều kiện nở.
• Không khí đi vào.
• Các cấu trúc trong ổ bụng bị dịch chuyển và thành bụng có thể nở ra.

Đây chính là lý do khi học thở bụng, bụng thường nở khi hít vào.

Nhưng cần nhớ:

Không khí không đi xuống bụng.

Bụng chuyển động là hệ quả của hoạt động cơ hoành và sự thay đổi cơ học trong vùng thân.

Nếu còn nhầm điểm này, bài Thở bằng bụng có phải không khí đi xuống bụng không? là mắt xích nên đọc ngay sau bài này.

Tại sao bụng lại phình khi phổi nằm trong ngực?

Đây là câu hỏi rất hay.

Hãy hình dung cơ hoành như một mái vòm phân cách tương đối giữa khoang ngực và khoang bụng.

Khi hít vào:

Cơ hoành hạ.

Phổi nở.

Những cấu trúc phía dưới cơ hoành phải thích ứng với chuyển động đó.

Thành bụng vì thế có thể dịch chuyển ra ngoài.

Nếu thân không bị khóa cứng, sự thay đổi còn có thể được cảm nhận ở:

• Bụng trước.
• Hai bên hông.
• Phần sườn dưới.
• Vùng lưng dưới.

Đây là lý do trong quá trình luyện Hơi thở Phúc Hồ Lô và hơi thở cơ hoành, người tập dần không chỉ chú ý vào cái bụng phía trước.

Thở ra thì phổi có tự co lại không?

Đây là nơi câu trả lời trở nên thú vị hơn.

Trong thở ra yên tĩnh, quá trình phần lớn mang tính thụ động.

Sau khi các cơ hít vào thư giãn:

• Cơ hoành trở về vị trí vòm cao hơn.
• Lồng ngực giảm thể tích.
• Tính đàn hồi của phổi và thành ngực góp phần đưa hệ thống về trạng thái cân bằng.
• Áp suất trong phổi tăng tương đối.
• Không khí đi ra.

Vì vậy, nếu hỏi:

“Phổi có xu hướng tự co nhỏ lại nhờ tính đàn hồi không?”

Câu trả lời là có.

Nhưng nếu hỏi:

“Phổi có chủ động dùng cơ của chính nó để co và bơm không khí ra không?”

Câu trả lời lại là không theo nghĩa đó.

Thở ra mạnh lại là một câu chuyện khác

Khi bạn chỉ ngồi yên thở bình thường, thở ra có thể diễn ra phần lớn nhờ cơ chế đàn hồi.

Nhưng khi:

• Chạy nhanh.
• Thổi mạnh.
• Ho.
• Hắt hơi.
• Phát âm mạnh.
• Chủ động đẩy hơi.

cơ thể có thể huy động thêm các cơ thở ra, đặc biệt là các cơ thành bụng và một số cơ liên sườn.

Đây là lý do không nên lấy cơ chế của hơi thở yên tĩnh rồi áp cứng vào mọi hình thức thở.

Trong Khí công cũng vậy.

Một công pháp có phát âm, vận động hoặc điều tức riêng có thể sử dụng hơi khác với hơi thở nền khi ngồi yên.

Phổi có phải càng nở lớn càng tốt?

Không.

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất khi người mới bắt đầu luyện hơi.

Nhiều người nghĩ:

Hít sâu = phổi nở thật lớn = lấy thật nhiều không khí = càng tốt.

Nhưng cơ thể không cần mỗi hơi đều phải đạt gần dung tích tối đa.

Nếu cố hít quá đầy, người tập có thể bắt đầu:

• Nhấc vai.
• Ưỡn ngực.
• Căng cổ.
• Rướn thân.
• Gồng bụng.

Khi đó, cái gọi là “hít sâu” đã trở thành hít nhiều bằng sức.

Hai khái niệm không giống nhau.

Đó là lý do nên đọc thêm Hít thở sâu đúng cách: Không phải càng sâu càng tốt.

Thở ngực có nghĩa cơ hoành không hoạt động?

Không.

Đây là một lỗi diễn giải rất phổ biến.

Cơ hoành vẫn là cơ hô hấp chủ yếu trong hơi thở bình thường của con người.

Khi nói một người “thở ngực”, chúng ta thường đang mô tả kiểu chuyển động dễ quan sát: phần trên lồng ngực chuyển động nổi bật hơn, hơi có thể nông hơn và sự chuyển động ở vùng bụng ít rõ hơn.

Điều đó không đồng nghĩa:

“Cơ hoành đã ngừng hoạt động.”

Ngược lại, trong vận động mạnh, việc lồng ngực chuyển động nhiều hơn và các cơ hô hấp phụ tham gia cũng là hiện tượng sinh lý bình thường.

Sự khác biệt này được phân tích kỹ hơn trong Thở ngực và thở bụng khác nhau như thế nào?.

Từ cơ chế của phổi đến Hơi Thở Phúc Hồ Lô

Đây là nơi kiến thức giải phẫu bắt đầu trở nên đặc biệt hữu ích đối với người học Khí công.

Trong hệ thống của Thầy Lê Thuận Nghĩa, Phúc Hồ Lô – Hơi Thở Bụng – Thở bình là một nền tảng quan trọng của luyện hơi.

Nhưng nếu người tập tưởng:

“Hít vào là đưa khí xuống bụng.”

hoặc:

“Muốn luyện Phúc Hồ Lô thì phải dùng bụng đẩy ra thật lớn.”

thì cơ chế đã bị hiểu sai.

Không khí vẫn vào phổi.

Cơ hoành hạ xuống.

Vùng thân giữa thích ứng.

Bụng – hông – lưng có thể tham gia vào chuyển động.

Phúc Hồ Lô không biến giải phẫu con người thành một cấu trúc khác. Nó tổ chức cách người tập sử dụng và cảm nhận hơi thở trên chính cơ thể này.

Hình tượng Hồ Lô không phải bản vẽ giải phẫu

Trong các phần Nội Đan Chỉ Yếu của Thầy, hình tượng Hồ Lô được dùng để diễn đạt cấu trúc và sự chuyển động của vùng thân trong luyện hơi.

Có thể hình dung một phần dưới, vùng chuyển tiếp và phần trên.

Cơ hoành đóng vai trò đặc biệt quan trọng ở vùng chuyển tiếp ấy.

Nhưng cần phân biệt:

Ngôn ngữ	Mục đích
Phổi, cơ hoành, áp suất, màng phổi	Mô tả giải phẫu và sinh lý
Hồ Lô, Đan Điền, Khai – Mãn – Hóa – Tịch	Ngôn ngữ và bản đồ thực hành trong hệ thống luyện công

Hai bản đồ có thể giúp người học hiểu sâu hơn, nhưng không nên ép chúng thành một.

Để hiểu riêng khái niệm này, có thể đọc Phúc Hồ Lô là gì?.

Cơ hoành trong Phúc Hồ Lô: chuyển mà không cưỡng

Trong mạch Nội Đan Chỉ Yếu, một nguyên tắc rất đáng nhớ là:

“Chuyển mà không cưỡng.”

Điều này đặc biệt hợp lý khi đặt cạnh sinh lý hô hấp.

Người tập không cần:

• Dùng sức đẩy cơ hoành xuống.
• Cố phình bụng.
• Cố mở hông.
• Cố đẩy lưng ra sau.
• Ép phổi lấy thật nhiều không khí.

Thay vào đó, mục tiêu nền tảng là tạo điều kiện để cơ hoành trong Hơi Thở Phúc Hồ Lô vận động tự nhiên, trong khi thành bụng và toàn vùng thân không bị khóa cứng.

Chuyển động đúng không nhất thiết là chuyển động lớn.

Tại sao người mới thường cố phình bụng?

Bởi bụng là phần dễ nhìn thấy nhất.

Cơ hoành nằm sâu.

Phổi nằm trong lồng ngực.

Áp suất thì không nhìn thấy.

Nhưng bụng phình ra lại rất rõ.

Vì vậy, người tập dễ biến kết quả thành mệnh lệnh.

Cơ chế đúng:

Cơ hoành hạ → vùng bụng thích ứng → thành bụng nở.

Người mới lại làm:

“Tôi phải thở bụng” → chủ động đẩy bụng ra.

Hai quá trình có thể nhìn khá giống nhau từ bên ngoài nhưng chất lượng bên trong rất khác.

Hãy nhớ câu:

Để bụng nở, đừng làm bụng nở.

Không cảm nhận được cơ hoành có nghĩa là thở sai?

Không.

Cơ hoành là một cấu trúc nằm sâu, nên phần lớn người mới không có cảm giác rõ như khi co bắp tay.

Thay vì cố “tìm” cơ hoành, hãy quan sát dấu vết của nó:

• Sườn dưới có mở không?
• Bụng có tự chuyển động không?
• Vai có phải nhấc lên trong mỗi hơi không?
• Hai bên hông có chuyển động tinh tế không?
• Vùng lưng dưới có cảm giác tham gia không?

Đây là nguyên tắc được giải thích kỹ trong Tại sao tập mãi vẫn không cảm nhận được cơ hoành?.

Đừng tìm cơ hoành. Hãy tìm dấu vết của chuyển động mà nó tạo ra.

Phổi, cơ hoành và 4 pha Khai – Mãn – Hóa – Tịch

Khi đã hiểu cơ chế nền, người tập sẽ dễ hiểu hơn 4 pha Khai – Mãn – Hóa – Tịch của Hơi Thở Phúc Hồ Lô.

Pha	Quan sát trong hơi
Khai	Hơi vào, cơ hoành hạ, thân mở
Mãn	Khoảnh khắc đầy tự nhiên cuối hơi vào, không chủ động nín dài
Hóa	Hơi ra, cơ hoành trở về, thân chuyển từ mở sang thu
Tịch	Khoảng yên tự nhiên cuối hơi ra, không cố kéo dài

Điều đáng chú ý là cả bốn pha đều không yêu cầu người tập phải “ra lệnh cho phổi”.

Người tập tổ chức tư thế, sự chú ý và chất lượng hơi.

Còn rất nhiều quá trình sinh lý bên dưới vẫn tự vận hành.

Hơi thở là sự phối hợp chứ không phải hành động của một cơ quan

Đây là ý quan trọng nhất sau câu hỏi Phổi có tự co giãn không?

Một hơi thở tưởng đơn giản nhưng có sự tham gia của:

• Não và các trung tâm điều hòa hô hấp.
• Dây thần kinh.
• Cơ hoành.
• Cơ liên sườn.
• Lồng ngực.
• Màng phổi.
• Phổi.
• Đường dẫn khí.
• Các cơ thành bụng trong những kiểu thở nhất định.

Hơi thở vì thế không thuộc riêng về phổi.

Nó là một hoạt động toàn hệ.

Điều này cũng giúp chúng ta hiểu sâu hơn vì sao hơi thở và hệ thần kinh tự chủ có mối liên hệ, và vì sao trạng thái tâm lý có thể làm kiểu thở thay đổi.

Từ ngồi yên đến vận động: cơ chế vẫn sống nhưng cách dùng hơi thay đổi

Khi thực hành Cách tập thở khi ngồi, người mới có điều kiện thuận lợi để quan sát cơ hoành và chuyển động của thân.

Nhưng khi chuyển sang vận động, nhu cầu thông khí và cơ học cơ thể thay đổi.

Trong hệ thống của Thầy, Chèo Đò Công được dùng để luyện Hơi Thở Bụng – Phúc Hồ Lô – Thở bình trong sự phối hợp với vận động.

Thiên Lý Tiêu Dao lại có cấu trúc hơi gắn với chính công pháp.

Tương tự, Âm Dương Thủ và Tán Hương Công không nên bị áp một công thức thở chung chỉ vì người tập vừa hiểu cơ hoành.

Giải phẫu là nền chung. Hơi thở ứng dụng phải theo pháp.

5 hiểu lầm cần bỏ ngay khi học về phổi và hơi thở

Hiểu lầm	Hiểu đúng hơn
Phổi tự hút không khí	Thay đổi thể tích lồng ngực tạo chênh lệch áp suất khiến không khí đi vào
Phổi là một khối cơ	Phổi có tính đàn hồi nhưng không phải cơ bơm chủ động
Thở bụng là đưa không khí xuống bụng	Không khí vào phổi; bụng chuyển động do cơ hoành và cơ học vùng thân
Hít càng đầy càng tốt	Hơi cần phù hợp nhu cầu và phương pháp, không cần mỗi lần đều hít tối đa
Thở ngực nghĩa là cơ hoành không hoạt động	Cơ hoành vẫn tham gia; khác biệt nằm ở kiểu và mức độ chuyển động của hệ hô hấp

Thử quan sát một hơi mà không điều khiển nó

Ngồi thoải mái.

Đừng hít sâu.

Đừng cố thở bụng.

Chỉ đặt sự chú ý vào phần sườn dưới và bụng.

Khi hơi tự vào, quan sát:

Lồng ngực đang mở ở đâu?

Bụng có chuyển không?

Vai có nhấc không?

Khi hơi tự ra, quan sát:

Thân trở về như thế nào?

Có cần ép bụng không?

Hay hơi tự đi ra?

Chỉ vài phút như vậy đã có thể làm rõ một điều:

Rất nhiều thứ trong một hơi thở diễn ra mà bạn không cần trực tiếp điều khiển.

Đây là bước quan trọng trên con đường từ kiểm soát sang làm chủ hơi thở.

Phổi có tự co giãn không? Câu trả lời ngắn gọn nhất

Phổi có tự co giãn không? Nếu “co giãn” có nghĩa là phổi thay đổi thể tích và có tính đàn hồi, câu trả lời là có. Nhưng nếu “tự co giãn” có nghĩa phổi dùng cơ của chính mình để chủ động bơm phồng và ép xẹp như một chiếc bơm, câu trả lời là không.

Trong hơi hít vào yên tĩnh, cơ hoành và các cơ hô hấp làm tăng thể tích lồng ngực. Phổi nở theo, áp suất thay đổi và không khí đi vào.

Trong hơi thở ra yên tĩnh, các cơ hít vào thư giãn và tính đàn hồi của hệ hô hấp góp phần đưa phổi – lồng ngực trở về, khiến không khí đi ra.

Chỉ một cơ chế ấy đã giải thích được rất nhiều câu hỏi tưởng rời rạc:

Tại sao bụng nở khi hít vào?

Tại sao lưng dưới có thể chuyển động?

Tại sao không nên cố phình bụng?

Tại sao cơ hoành quan trọng?

Và tại sao Phúc Hồ Lô không thể được hiểu đơn giản là “đưa khí xuống bụng”.

Đối với người tìm hiểu nguồn gốc của Khí công hay lựa chọn Khí công để luyện tập lâu dài, hiểu cơ thể thật chính xác không làm mất đi chiều sâu của công pháp.

Ngược lại, nó loại bỏ những tưởng tượng không cần thiết.

Phổi không cần bạn ra lệnh cho nó nở. Bụng không cần bạn bắt nó phình. Hơi thở không cần được biến thành một màn biểu diễn. Điều người tập cần học trước tiên là tạo điều kiện để một cơ chế vốn vô cùng tinh tế của cơ thể được vận hành với ít cản trở hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Phổi có cơ không?

Nhu mô phổi không phải một khối cơ có chức năng chủ động bơm toàn bộ phổi nở và xẹp. Đường dẫn khí có cơ trơn giúp điều chỉnh đường kính đường thở, nhưng động lực chính của thông khí đến từ các cơ hô hấp, đặc biệt là cơ hoành, cùng với cơ học lồng ngực và tính đàn hồi của hệ hô hấp.

2. Nếu phổi không tự hút, tại sao không khí lại đi vào?

Khi cơ hoành co và lồng ngực mở rộng, thể tích phổi tăng và áp suất trong phế nang giảm tương đối so với bên ngoài. Chênh lệch áp suất khiến không khí đi từ khí quyển vào phổi. Không cần có một “lực hút” riêng do phổi tạo ra.

3. Khi thở ra bình thường có cần hóp bụng không?

Thông thường không cần chủ động hóp mạnh bụng trong hơi thở ra yên tĩnh. Sự thư giãn của các cơ hít vào và tính đàn hồi của hệ hô hấp đã góp phần tạo ra hơi thở ra. Cơ bụng tham gia mạnh hơn trong thở ra chủ động hoặc trong những hoạt động và công pháp có yêu cầu riêng.

4. Vì sao hít vào bằng phổi nhưng bụng lại nở?

Bởi khi cơ hoành co và hạ xuống, các cấu trúc trong ổ bụng phải thích ứng với chuyển động ấy và thành bụng có thể dịch ra ngoài. Không khí vẫn nằm trong hệ hô hấp, không đi xuống bụng. Bụng nở là biểu hiện cơ học chứ không phải bụng được bơm đầy không khí.

5. Hiểu cơ chế của phổi có giúp tập Phúc Hồ Lô tốt hơn không?

Có, đặc biệt ở tầng nền tảng. Nó giúp người tập bỏ được ba lỗi lớn: cố đưa “hơi” xuống bụng, chủ động phình bụng và cố hít thật đầy. Khi hiểu cơ hoành và cơ học hô hấp, người tập dễ tiếp cận đúng hơn tinh thần của Phúc Hồ Lô: bụng dưới mềm, cơ hoành vận động tự nhiên, thân tham gia nhưng không cưỡng.