Thở có tiếng rít là do đâu?

Có tiếng rít phát ra chủ yếu từ lồng ngực, thường rõ hơn khi thở ra – đó có thể là wheezing, hay tiếng khò khè. Nhưng cũng có âm thanh cao, chói, nghe rõ ở vùng cổ và thường nổi bật khi hít vào – đó có thể là stridor, liên quan đến đường thở trên và đôi khi cần được xử trí khẩn cấp. Chỉ một chữ “rít”, nhưng phía sau nó có thể là hai câu chuyện rất khác nhau.

Trước hết: tiếng rít của hơi thở được tạo ra như thế nào?

Hãy hình dung luồng không khí đi qua một ống rộng. Khi ống thông thoáng và luồng khí không quá mạnh, âm thanh thường nhỏ.

Nếu lòng ống bị hẹp, cùng một luồng khí phải đi qua một khoảng không gian nhỏ hơn. Dòng khí trở nên phức tạp hơn và có thể làm thành đường thở hoặc các cấu trúc xung quanh rung lên, tạo thành âm thanh.

Trong hệ hô hấp cũng tương tự. Tiếng thở bất thường có thể xuất hiện khi:

• Đường thở bị co hẹp.
• Niêm mạc sưng.
• Có dịch nhầy hoặc đờm.
• Có vật cản trong đường thở.
• Cấu trúc vùng thanh quản hoặc khí quản bị ảnh hưởng.

Vì vậy, tiếng rít là một dấu hiệu âm thanh; nó không phải tên của một bệnh.

Wheezing và stridor: hai loại “tiếng rít” rất dễ bị gọi chung

Đây là phân biệt quan trọng nhất.

Đây không phải quy tắc đủ để tự chẩn đoán tại nhà. Một số tiếng thở có thể khó phân biệt nếu không được nghe trực tiếp.

Nhưng ít nhất, người tập hơi thở cần biết rằng “thở rít” không phải lúc nào cũng là một hiện tượng giống nhau.

Nguyên nhân thường gặp: hen làm đường thở co hẹp

Hen là một trong những nguyên nhân kinh điển của tiếng khò khè. Khi đường thở bị viêm và co hẹp, không khí đi qua khó khăn hơn và có thể tạo ra tiếng huýt sáo, đặc biệt trong thì thở ra.

Người bị hen có thể đồng thời gặp:

• Khò khè.
• Khó thở.
• Tức hoặc nặng ngực.
• Ho, đặc biệt về đêm hoặc sáng sớm.
• Triệu chứng xuất hiện hoặc nặng lên khi vận động, gặp không khí lạnh, dị nguyên hoặc những tác nhân kích thích khác.

Trong trường hợp này, cố thực hiện những hơi hít thật lớn không làm biến mất tình trạng co hẹp đường thở.

Nếu đồng thời có cảm giác thở không đủ hơi, cần nhìn cả hai triệu chứng cùng nhau thay vì chỉ tập trung vào việc tăng độ sâu của hơi.

Nhiễm trùng đường hô hấp cũng có thể tạo tiếng khò khè

Khi đường thở bị viêm do nhiễm trùng, niêm mạc có thể sưng và lượng chất tiết tăng lên. Ở một số người, điều này làm luồng khí qua đường thở thay đổi và xuất hiện khò khè.

Nếu tiếng rít hoặc khò khè mới xuất hiện cùng:

• Sốt.
• Ho.
• Đờm.
• Mệt mỏi.
• Đau ngực khi thở hoặc ho.
• Khó thở tăng dần.

thì không nên xem đó đơn giản là một hiện tượng của quá trình luyện hơi.

COPD và tình trạng hẹp đường thở kéo dài

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – COPD – cũng có thể gây khò khè, ho, đờm và hụt hơi, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá hoặc tiếp xúc lâu dài với các chất kích thích đường hô hấp.

Ở đây, tiếng rít phản ánh một vấn đề hô hấp nền chứ không phải một âm thanh có thể “tập cho hết” bằng cách kéo dài hơi.

Một nguyên tắc cần nhớ là:

Hơi thở dài hơn không đồng nghĩa đường thở rộng hơn.

Nếu có tắc nghẽn thực sự, phải xử lý nguyên nhân của sự tắc nghẽn.

Dị ứng nặng: khi tiếng rít trở thành tín hiệu cấp cứu

Phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể gây sưng phù đường thở và làm người bệnh khó thở rất nhanh.

Đặc biệt nguy hiểm nếu sau khi ăn, uống thuốc, bị côn trùng đốt hoặc tiếp xúc một tác nhân nào đó, người bệnh xuất hiện:

• Khó thở đột ngột.
• Tiếng rít hoặc khò khè.
• Sưng môi, lưỡi hoặc họng.
• Khó nuốt.
• Khàn tiếng.
• Phát ban hoặc nổi mề đay.
• Choáng, yếu hoặc cảm giác sắp ngất.

Đây có thể là phản vệ và cần được xử trí y tế khẩn cấp.

Trong tình huống ấy, tuyệt đối không ngồi xuống để thử điều tức, nín hơi hoặc chờ xem “khí có tự thông hay không”.

Dị vật đường thở: đặc biệt đáng chú ý khi tiếng rít xuất hiện đột ngột

Một người đang ăn hoặc một đứa trẻ đang chơi bỗng ho sặc, khó thở và phát ra tiếng bất thường cần được nghĩ đến khả năng có dị vật đường thở.

Ở trẻ nhỏ, nguy cơ này đặc biệt quan trọng vì trẻ có thể cho những vật nhỏ vào miệng.

Nếu đường thở bị tắc nghẽn nghiêm trọng, người bệnh có thể:

• Không nói được.
• Không ho hiệu quả.
• Không thở được bình thường.
• Tím tái.
• Mất ý thức.

Đó là một tình huống cấp cứu, không phải vấn đề của kỹ thuật hơi thở.

Stridor: tiếng rít ở cổ cần đặc biệt chú ý

Nếu tiếng thở cao, chói, nghe rõ ở vùng cổ và đặc biệt nổi bật khi hít vào, cần nghĩ đến khả năng stridor.

Stridor gợi ý rằng luồng khí đang gặp cản trở ở đường thở trên như thanh quản hoặc khí quản.

Nguyên nhân có thể rất khác nhau, từ viêm và phù nề đến dị vật hoặc những vấn đề cấu trúc của đường thở.

Ở trẻ em, một số bệnh đường hô hấp trên cũng có thể gây stridor. Ở người lớn, stridor mới xuất hiện cũng không nên bị xem nhẹ.

Stridor kèm khó thở rõ, tím tái, khó nói hoặc sưng vùng miệng – họng là dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp.

Tiếng rít phát ra từ mũi có giống wheezing không?

Không nhất thiết.

Mũi bị nghẹt hoặc đường mũi hẹp cũng có thể tạo tiếng khi không khí đi qua. Người bệnh có thể cảm thấy âm thanh nằm ngay vùng mũi thay vì sâu trong ngực.

Nếu bị:

• Viêm mũi dị ứng.
• Viêm mũi – xoang.
• Lệch vách ngăn.
• Polyp.
• Niêm mạc mũi sưng.

luồng khí qua mũi có thể trở nên ồn hơn.

Điều này cũng giải thích tại sao một số người ngủ há miệng: cơ thể tìm con đường ít cản trở hơn khi đường mũi không thuận lợi.

Vì vậy, trước khi gọi mọi âm thanh là “phổi khò khè”, hãy thử xác định tiếng phát ra chủ yếu từ mũi, cổ hay lồng ngực.

Tại sao thở ra thường dễ nghe tiếng khò khè hơn?

Trong nhiều trường hợp tắc nghẽn đường thở dưới, tiếng khò khè nổi bật hơn trong thì thở ra.

Khi thở ra, kích thước của một số đường thở trong lồng ngực có xu hướng nhỏ hơn so với lúc hít vào. Nếu chúng vốn đã bị hẹp do co thắt, viêm hoặc chất tiết, luồng khí đi qua có thể càng dễ tạo tiếng.

Tuy nhiên, nếu tắc nghẽn nặng hơn, tiếng khò khè có thể xuất hiện ở cả hít vào lẫn thở ra.

Và có một điều tưởng như nghịch lý: trong cơn hen rất nặng, tiếng khò khè đôi khi có thể giảm vì luồng khí trở nên quá yếu.

Do đó, “không còn nghe rít nữa” không phải lúc nào cũng có nghĩa người bệnh đã tốt hơn nếu họ vẫn đang khó thở dữ dội.

Thở có tiếng rít khi nằm xuống cần nghĩ đến điều gì?

Nếu tiếng thở thay đổi rõ theo tư thế, hãy quan sát thêm các triệu chứng khác.

Nằm xuống có thể làm một số vấn đề trở nên dễ nhận thấy hơn, chẳng hạn:

• Nghẹt mũi.
• Trào ngược gây kích thích vùng họng ở một số người.
• Ngáy và hẹp đường thở khi ngủ.
• Một số tình trạng tim – phổi gây khó thở khi nằm.

Nếu cứ nằm phẳng là khó thở và phải ngồi dậy mới dễ chịu, nên đọc thêm Tại sao nằm xuống lại khó thở? và tìm nguyên nhân thay vì chỉ đổi cách hít vào.

Có phải cứ nghe tiếng rít là thiếu oxy?

Không.

Tiếng rít cho biết luồng khí đang tạo ra âm thanh bất thường, thường do đường thở bị hẹp hoặc có cản trở. Nó không tự cho chúng ta biết chính xác mức oxy trong máu.

Một người có thể khò khè nhưng oxy vẫn còn trong giới hạn bình thường. Ngược lại, tình trạng hô hấp nghiêm trọng không phải lúc nào cũng tạo ra tiếng rít thật lớn.

Do đó, không nên đánh giá mức độ nguy hiểm chỉ bằng độ to của âm thanh.

Tại sao cố hít sâu có thể làm tiếng thở nghe rõ hơn?

Khi tăng tốc độ luồng khí qua một đoạn đường thở hẹp, âm thanh có thể trở nên dễ nghe hơn.

Điều này khiến một số người rơi vào vòng lặp:

NGHE THẤY TIẾNG RÍT → LO LẮNG → HÍT THẬT SÂU ĐỂ KIỂM TRA → TIẾNG CÀNG RÕ → CÀNG LO.

Việc liên tục kiểm tra bằng những hơi hít tối đa không giúp xác định nguyên nhân và đôi khi còn khiến người tập chóng mặt nếu vô tình tăng thông khí.

Đây cũng là lý do cần hiểu Hít thở sâu đúng cách: Không phải càng sâu càng tốt.

Thở Ujjayi có tiếng – vậy có phải cũng là “thở rít” không?

Đây là một phân biệt rất thú vị.

Hơi thở Ujjayi trong Yoga chủ động tạo một âm thanh mềm, đều, thường được ví như tiếng sóng, bằng cách điều chỉnh nhẹ vùng thanh môn.

Đó là âm thanh được tạo ra có chủ đích trong một kỹ thuật luyện thở.

Ngược lại, wheezing hoặc stridor là những tiếng thở bất thường xuất hiện do luồng khí đi qua đường thở bị thu hẹp hoặc cản trở.

Vì vậy, đừng thấy tiếng thở có âm thanh rồi vội cho rằng đó là dấu hiệu mình đã biết “điều khí”.

Trong khí công, hơi thở có phải càng nghe rõ càng tốt?

Không nên lấy độ lớn của tiếng thở làm tiêu chuẩn đánh giá công phu.

Trong quá trình học Khí Công là gì?, điều quan trọng hơn là mối quan hệ giữa Điều Thân – Điều Tức – Điều Tâm.

Điều Thân: cổ, vai, ngực, bụng và toàn thân cần được đặt trong trạng thái phù hợp với công pháp.

Điều Tức: hơi có thể được nhận biết về dài – ngắn, nhanh – chậm, thô – tế, nhưng không nên cố tạo tiếng rít nếu công pháp không yêu cầu.

Điều Tâm: người tập biết rõ hơi đang xảy ra mà không vì một âm thanh lạ lập tức chạy theo, khuếch đại hoặc gán cho nó một ý nghĩa huyền bí.

Trong quá trình luyện tại ThuanNghia.com, một nguyên tắc rất đáng nhớ là: hơi thở có hiện tượng lạ chưa chắc là công phu; trước tiên phải biết hiện tượng ấy đến từ đâu.

Đừng nhầm tiếng thở bệnh lý với âm thanh chủ động trong công pháp

Đây là ranh giới đặc biệt quan trọng với người luyện khí công.

Một số phương pháp có thể sử dụng âm thanh hoặc cách thở chuyên biệt. Nhưng một âm thanh được tạo ra có chủ đích, có kỹ thuật và có thể chủ động dừng lại khác hoàn toàn với tiếng rít xuất hiện ngoài ý muốn khi đang thở bình thường.

Nếu bình thường không có tiếng nhưng sau khi luyện Âm Dương Thủ, Chèo Đò Công, Tán Hương Công hoặc Thiên Lý Tiêu Dao lại xuất hiện tiếng rít bất thường kèm khó thở, đừng mặc định đó là “khí chạy mạnh”.

Dừng bài tập, trở về hơi thở tự nhiên và đánh giá tình trạng thực tế.

5 điều không nên làm khi đột nhiên thở có tiếng rít

• Không cố hít tối đa để kiểm tra xem phổi có mở được không.
• Không nín hơi để thử sức chịu đựng.
• Không tiếp tục luyện mạnh với suy nghĩ phải “đả thông” đường thở.
• Không tự kết luận tiếng rít là do lo âu nếu đây là triệu chứng mới.
• Không chờ đợi tại nhà nếu đồng thời xuất hiện dấu hiệu khó thở nghiêm trọng.

Nếu hơi thở trở nên khó chịu nhưng chưa có dấu hiệu cấp cứu, hãy dừng hoạt động, giữ tư thế dễ thở và để hơi trở lại tự nhiên trong khi đánh giá tình trạng.

Đừng biến nó thành bài kiểm tra xem mình có thể làm chủ hơi thở đến mức nào.

Khi nào tiếng rít cần được kiểm tra?

Nên tìm nguyên nhân nếu tiếng rít:

• Mới xuất hiện mà không rõ lý do.
• Lặp đi lặp lại.
• Kéo dài.
• Đi cùng ho hoặc khò khè.
• Xuất hiện khi vận động ngày càng nhẹ.
• Kèm sốt hoặc triệu chứng nhiễm trùng.
• Kèm cảm giác không đủ hơi.
• Làm gián đoạn giấc ngủ.

Đặc biệt, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp nếu tiếng rít hoặc khó thở xuất hiện đột ngột và đi cùng:

• Khó thở dữ dội.
• Không nói được thành câu do thiếu hơi.
• Môi hoặc da tím tái.
• Sưng môi, lưỡi hoặc họng.
• Lú lẫn, ngất hoặc gần ngất.
• Nghi ngờ hóc dị vật.
• Stridor rõ kèm khó thở.

Trong những tình huống này, ưu tiên là đường thở và sự an toàn, không phải kỹ thuật điều tức.

Thở có tiếng rít là do đâu nhìn từ nguyên lý Điều Tức?

Đối với người nghiên cứu hơi thở, câu hỏi thở có tiếng rít là do đâu? mang lại một bài học sâu hơn nhiều so với bản thân tiếng rít.

Hơi thở luôn để lại dấu vết.

Có lúc dấu vết ấy nằm ở chuyển động của bụng. Có lúc ở xương sườn. Có lúc ở cảm giác vùng lưng. Và có lúc, nó hiện ra thành âm thanh.

Nhưng người luyện công cần học cách phân biệt:

Âm thanh nào do kỹ thuật tạo ra?

Âm thanh nào xuất hiện vì ta đang dùng sức sai?

Âm thanh nào có thể báo hiệu đường thở đang gặp trở ngại?

Đó mới là quan sát thực sự.

Trong tinh thần được hệ thống hóa tại Thuận Nghĩa Dưỡng Sinh Đường, Điều Tức không phải biến mọi hiện tượng hô hấp thành một biểu hiện của “khí”. Trái lại, người học càng đi sâu càng phải nhận biết tinh tế hơn và phân biệt rõ hơn.

Thân có vấn đề thì nhìn lại Thân. Hơi bất thường thì quan sát Tức. Tâm hoảng loạn thì ổn định Tâm. Nhưng khi đường thở thực sự bị tắc nghẽn, cần xử lý đường thở.

Đó là sự tỉnh táo cần có giữa luyện công và đời sống thực tế.

Từ một tiếng rít đến nghệ thuật lắng nghe hơi thở

Vậy cuối cùng, thở có tiếng rít là do đâu?

Câu trả lời phụ thuộc trước hết vào tiếng phát ra ở đâu, xảy ra khi hít vào hay thở ra, xuất hiện chủ động hay ngoài ý muốn, và có kèm khó thở hay không.

Tiếng huýt sáo từ lồng ngực thường khiến ta nghĩ nhiều đến wheezing và sự thu hẹp đường thở dưới. Tiếng cao, thô ở vùng cổ – nhất là khi hít vào – khiến stridor và đường thở trên trở thành vấn đề cần chú ý. Tiếng ở mũi lại có thể đến từ chính đường mũi bị hẹp.

Nhưng người học hơi thở còn có thể đi thêm một bước.

Hãy học cách nghe hơi mà không chạy theo hơi.

Hãy nhận biết âm thanh mà không lập tức thần bí hóa nó.

Hãy phân biệt một hiện tượng luyện tập với một dấu hiệu cơ thể đang cần được giúp đỡ.

Đó cũng là tinh thần quan trọng khi nghiên cứu Khí Công Có Nguồn Gốc Từ Đâu?, Tại Sao Bạn Nên Học Khí Công Với Thầy Lê Thuận Nghĩa? và Tại Sao Tôi Chọn Khí Công Để Luyện Tập Suốt Đời?.

Hơi thở tinh tế không nằm ở việc tạo ra càng nhiều hiện tượng càng tốt. Đôi khi, trình độ bắt đầu từ khả năng nghe một âm thanh rất nhỏ và biết chính xác lúc nào nên quan sát – lúc nào nên dừng lại.

Câu hỏi thường gặp về thở có tiếng rít

1. Thở có tiếng rít là do đâu?

Thở có tiếng rít có thể do đường thở bị hẹp hoặc cản trở ở nhiều vị trí khác nhau. Wheezing thường liên quan đến các đường thở trong phổi như trong hen; stridor thường liên quan đến đường thở trên. Nghẹt mũi cũng có thể tạo âm thanh. Muốn hiểu đúng cần xem tiếng phát ra ở đâu, ở thì hít hay thở và có kèm khó thở hay không.

2. Thở ra có tiếng rít có phải bị hen không?

Hen là một nguyên nhân thường gặp của khò khè khi thở ra, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Nhiễm trùng, COPD và những tình trạng gây hẹp đường thở khác cũng có thể tạo wheezing. Nếu triệu chứng mới xuất hiện hoặc tái diễn, không nên tự chẩn đoán chỉ bằng âm thanh.

3. Hít vào có tiếng rít ở cổ có nguy hiểm không?

Âm thanh cao, thô phát ra chủ yếu khi hít vào và nghe rõ ở cổ có thể là stridor, gợi ý đường thở trên đang bị thu hẹp. Nếu mới xuất hiện, đặc biệt kèm khó thở, tím tái, sưng môi/lưỡi/họng hoặc khó nói, cần được đánh giá khẩn cấp.

4. Thở Ujjayi có tiếng rít có phải là bệnh không?

Không nên đánh đồng. Trong Ujjayi, người tập chủ động tạo một âm thanh nhẹ và đều bằng sự điều chỉnh vùng thanh môn. Wheezing và stridor lại là những tiếng thở bất thường do luồng khí gặp cản trở. Nếu bỏ kỹ thuật Ujjayi mà tiếng bất thường vẫn tồn tại, cần xem đó như một vấn đề riêng.

5. Người tập khí công đang thở bỗng có tiếng rít nên làm gì?

Nếu tiếng rít xuất hiện ngoài ý muốn, đặc biệt kèm khó thở, hãy dừng việc điều tức mạnh và trở lại hơi thở tự nhiên. Không nên tự xem đó là dấu hiệu “khí đang khai thông”. Nếu tiếng rít kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm triệu chứng đáng lo, cần tìm nguyên nhân trước khi tiếp tục các bài luyện của Thầy Lê Thuận Nghĩa.