Thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn?

Bạn có thể nhịn ăn nhiều ngày, nhịn uống một thời gian, nhưng chỉ vài phút không thở đã là chuyện hoàn toàn khác. Kỳ lạ ở chỗ, chúng ta thực hiện hàng chục nghìn nhịp thở mỗi ngày nhưng rất ít người từng tự hỏi: Thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn?

Câu trả lời ngắn gọn là: trong trạng thái nghỉ ngơi và phần lớn sinh hoạt thông thường, mũi là con đường hô hấp tự nhiên nên được ưu tiên. Mũi không chỉ là hai “ống dẫn khí”. Nó còn lọc, làm ấm và làm ẩm không khí trước khi luồng khí đi sâu xuống đường hô hấp. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng thở miệng luôn sai. Khi vận động cường độ cao, nhu cầu thông khí tăng mạnh hoặc đường mũi bị cản trở, cơ thể có thể tự nhiên sử dụng cả miệng để đáp ứng nhu cầu hô hấp.

Với người học Khí Công, câu chuyện còn tinh tế hơn. Điều quan trọng không chỉ là hơi đi qua mũi hay miệng, mà còn là hít vào bằng đâu, thở ra bằng đâu, hơi dài hay ngắn, nhanh hay chậm, có phát âm hay không và công pháp đang luyện yêu cầu điều gì. Vì thế, không thể lấy một quy tắc duy nhất áp đặt cho mọi cách luyện hơi thở.

Thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn? Trước hết hãy nhìn vào cấu tạo của cơ thể

Nếu chỉ nhìn mũi như một bộ phận để ngửi, chúng ta đã bỏ qua một phần rất lớn chức năng của nó.

Không khí đi qua mũi phải vượt qua một hệ thống tương đối phức tạp gồm tiền đình mũi, niêm mạc, cuốn mũi, lông mũi và các cấu trúc đường thở trên. Chính cấu tạo này giúp mũi thực hiện nhiều công việc trước khi không khí xuống phổi:

• Lọc: giữ lại một phần bụi và các hạt trong không khí.
• Làm ấm: giúp không khí hít vào tiến gần hơn nhiệt độ cơ thể.
• Làm ẩm: bổ sung độ ẩm cho luồng khí trước khi xuống đường hô hấp dưới.
• Điều tiết luồng khí: cấu trúc đường mũi tạo sức cản và ảnh hưởng đến dòng khí hô hấp.
• Khứu giác: đưa các phân tử mùi tới vùng khứu giác.

Miệng cũng có thể đưa không khí vào phổi, nhưng không thực hiện việc xử lý luồng khí theo cùng cách như mũi. Đây là lý do căn bản khiến thở mũi thường là con đường được ưu tiên khi cơ thể đang nghỉ ngơi.

Mũi không đơn giản là một “cái ống” dẫn không khí

Có một chi tiết sinh lý học đặc biệt thú vị: các xoang cạnh mũi là một nguồn nitric oxide (NO) trong đường hô hấp.

Nitric oxide tham gia nhiều quá trình sinh lý và có tác dụng trên trương lực mạch máu cũng như đường thở. Khi thở qua mũi, luồng khí đi qua vùng mũi – xoang trước khi xuống đường hô hấp dưới.

Tuy nhiên, cần hết sức thận trọng trước những tuyên bố trên Internet kiểu “thở mũi làm tăng oxy lên X%” hay “NO từ mũi chữa được bệnh này bệnh kia”. Có cơ sở sinh lý cho vai trò của nitric oxide ở mũi, nhưng không nên từ đó suy diễn thành những công dụng điều trị chưa được chứng minh.

Đối với người luyện hơi thở, điều đáng học ở đây lại rất giản dị: cơ thể đã tạo ra một con đường chuyên biệt để tiếp nhận không khí. Trước khi nghĩ đến những kỹ thuật phức tạp, hãy học cách sử dụng tốt con đường tự nhiên ấy.

Thở bằng miệng có gì khác?

Hãy thử mở miệng và thở liên tục trong vài phút. Bạn sẽ nhanh chóng nhận ra một điều: miệng bắt đầu khô.

Đó là khác biệt rất dễ cảm nhận. Khi luồng khí liên tục đi qua khoang miệng, nước bọt và bề mặt niêm mạc dễ mất ẩm hơn. Những người thường xuyên thở miệng có thể gặp:

• Khô miệng, nhất là khi thức dậy.
• Hôi miệng.
• Khô hoặc khó chịu ở họng.
• Ngủ há miệng hoặc chảy nước dãi.
• Ngáy.
• Cảm giác ngủ không ngon hoặc mệt vào ban ngày trong một số trường hợp.

Điểm quan trọng là: thở miệng kéo dài đôi khi không phải một “thói quen xấu” đơn thuần mà là hậu quả của việc khó thở qua mũi. Viêm mũi dị ứng, nghẹt mũi, lệch vách ngăn, polyp mũi, cuốn mũi phì đại hoặc một số bất thường đường thở đều có thể khiến một người buộc phải mở miệng để thở.

Bảng so sánh thở bằng mũi và thở bằng miệng

Đặc điểm	Thở bằng mũi	Thở bằng miệng
Lọc không khí	Có hệ thống lông mũi, niêm mạc và cấu trúc đường mũi hỗ trợ lọc	Bỏ qua phần lớn cơ chế lọc của mũi
Làm ấm không khí	Tốt hơn	Kém hơn so với đường mũi
Làm ẩm	Tốt hơn	Dễ gây khô miệng và họng nếu kéo dài
Nitric oxide từ vùng mũi – xoang	Luồng khí đi qua vùng sản xuất NO ở mũi – xoang	Bỏ qua đường mũi
Khi nghỉ ngơi	Thường nên là đường thở ưu tiên	Không nên trở thành kiểu thở thường trực nếu mũi thông thoáng
Khi vận động mạnh	Có thể vẫn sử dụng ở cường độ phù hợp	Có thể tham gia tự nhiên khi nhu cầu thông khí tăng cao
Trong Khí công	Thường rất quan trọng nhưng phụ thuộc công pháp	Có thể được sử dụng có chủ đích trong những phép thở hoặc phát âm nhất định

Vậy có phải lúc nào cũng phải ngậm miệng và chỉ thở bằng mũi?

Không. Đây là chỗ một lời khuyên đúng có thể trở thành sai nếu bị tuyệt đối hóa.

Khi cơ thể nghỉ ngơi, đi bộ nhẹ, ngồi làm việc hoặc thực hiện những hoạt động không đòi hỏi thông khí lớn, thở qua mũi thường là lựa chọn tự nhiên. Nhưng khi vận động ngày càng mạnh, lượng không khí cơ thể cần trao đổi mỗi phút tăng lên đáng kể.

Đến một mức nhất định, nhiều người tự nhiên chuyển từ thở mũi sang phối hợp mũi – miệng. Đó không nhất thiết là dấu hiệu bạn “thở sai”; nó có thể đơn giản là cơ thể đang tăng thông khí để đáp ứng cường độ vận động.

Vì vậy, nếu đang chạy nhanh, leo dốc hoặc thực hiện một hoạt động cường độ cao mà cảm thấy thiếu khí, không nên cố khóa miệng chỉ để tuân thủ một nguyên tắc trên mạng.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với một nguyên tắc quan trọng khi học hơi thở: trước khi cưỡng ép cơ thể theo một khuôn mẫu, hãy học cách quan sát hơi thở đúng cách và hiểu cơ thể đang phản ứng với điều gì.

Thở mũi khi tập thể dục có tốt hơn không?

Ở cường độ thấp đến vừa, nhiều người có thể duy trì thở mũi khá thoải mái. Việc này cũng có thể khiến người tập tự nhiên kiểm soát cường độ và nhịp thở tốt hơn.

Nhưng khoa học hiện nay chưa cho phép kết luận đơn giản rằng “chỉ thở mũi luôn làm thành tích thể thao tốt hơn”. Một số nghiên cứu ghi nhận những thay đổi thú vị về thông khí và các chỉ số sinh lý khi thở mũi, nhưng lợi ích đối với thành tích ở người khỏe mạnh vẫn chưa nhất quán.

Điều thực tế hơn là:

• Khi vận động nhẹ, có thể ưu tiên thở mũi nếu thấy thoải mái.
• Khi cường độ tăng, không cần chống lại nhu cầu mở miệng để tăng thông khí.
• Không nên coi cảm giác “đói khí” dữ dội là dấu hiệu mình đang luyện đúng.
• Khả năng duy trì thở mũi còn phụ thuộc cấu trúc đường thở, tình trạng mũi và mức độ thích nghi của từng người.

Thở mũi và hơi thở cơ hoành có phải là một?

Đây là hai khái niệm khác nhau và rất dễ bị trộn lẫn.

Thở mũi hay thở miệng nói về con đường không khí đi vào hoặc đi ra. Trong khi đó, thở cơ hoành hay thở bụng nói nhiều hơn đến cơ chế vận động hô hấp và vai trò của cơ hoành.

Một người hoàn toàn có thể hít bằng mũi nhưng vẫn thở nông, nâng ngực và rướn vai. Ngược lại, một người có thể sử dụng cơ hoành khá rõ nhưng đang thở ra qua miệng.

Đây chính là lý do nên đọc hai chủ đề song song: Thở ngực và thở bụng khác nhau như thế nào? và Thở cơ hoành là gì?. Khi ghép các mảnh này lại, người học mới bắt đầu có một bản đồ tương đối đầy đủ về hơi thở.

Trong Khí công, có phải luôn hít mũi – thở mũi?

Không nên dùng một công thức duy nhất cho mọi công pháp.

Khí công có nhiều phương pháp sử dụng hơi thở khác nhau. Có bài chú trọng hơi thở tự nhiên, có bài phối hợp hơi thở với động tác, có phương pháp dùng hơi thở bụng, và cũng có những phép luyện sử dụng âm thanh khi thở ra.

Điều này đặc biệt dễ thấy trong hệ thống mà Thầy Lê Thuận Nghĩa truyền dạy. Nếu đã tìm hiểu Chèo Đò Công, người học sẽ thấy hơi thở được đặt trong quan hệ với vận động thân thể. Sang Thiên Lý Tiêu Dao, việc luyện hơi thở lại có những yêu cầu và tầng bậc riêng.

Với những phương pháp dùng âm thanh, việc thở ra qua miệng thậm chí có thể là một bộ phận của kỹ thuật. Vì thế, nói rằng “Khí công đúng thì tuyệt đối không bao giờ thở bằng miệng” là một sự đơn giản hóa quá mức.

Người học cần hiểu mình đang tập công pháp nào và công pháp ấy yêu cầu điều gì, thay vì lấy một quy tắc hô hấp phổ thông áp vào toàn bộ hệ thống Khí công.

Đừng nhầm “thở ra bằng miệng có chủ đích” với “thở miệng thường xuyên”

Hai việc này hoàn toàn khác nhau.

Một người ngủ suốt đêm với miệng há vì mũi bị nghẹt là thở miệng kéo dài. Một người chủ động thở ra qua miệng trong một bài luyện hơi thở cụ thể lại đang thực hiện một kỹ thuật có chủ đích.

Cũng giống như việc phát âm trong một số phương pháp luyện khí: miệng, lưỡi, môi và thanh quản có thể được sử dụng để tạo âm khi luồng hơi đi ra. Không thể vì thế kết luận người tập mắc “thói quen thở miệng”.

Đây là một nguyên tắc rất đáng nhớ khi nghiên cứu nguồn gốc và các phương pháp Khí Công: một kỹ thuật phải được hiểu trong chính hệ thống của nó.

Tại sao tôi cứ vô thức thở bằng miệng?

Nếu bạn thường xuyên ngồi yên mà vẫn há miệng để thở, hoặc sáng thức dậy thấy miệng khô, đừng vội cho rằng chỉ cần “tập ý chí” để ngậm miệng lại.

Hãy tìm nguyên nhân.

Một số khả năng thường gặp gồm:

• Nghẹt mũi do cảm lạnh hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.
• Viêm mũi dị ứng.
• Viêm xoang hoặc tình trạng gây tắc nghẽn mũi.
• Lệch vách ngăn.
• Cuốn mũi phì đại.
• Polyp mũi.
• VA hoặc amidan lớn ở trẻ em.
• Thói quen thở miệng đã tồn tại lâu ngày.

Nếu nguyên nhân là đường mũi thực sự bị cản trở, ép bản thân đóng miệng không giải quyết được gốc vấn đề. Đặc biệt khi thở miệng ban đêm đi cùng ngáy lớn, những khoảng ngừng thở được người khác quan sát thấy, nghẹt thở khi ngủ hoặc buồn ngủ quá mức ban ngày, cần nghĩ đến việc đánh giá đường thở và giấc ngủ thay vì chỉ tập một kỹ thuật hô hấp.

Có nên dán miệng khi ngủ để bắt mình thở bằng mũi?

Đây là một trào lưu cần được nhìn nhận cẩn thận.

Logic nghe có vẻ rất thuyết phục: thở mũi tốt hơn → dán miệng lại → buộc cơ thể thở mũi. Nhưng vấn đề nằm ở chữ “buộc”.

Nếu một người há miệng khi ngủ vì mũi không đủ thông thoáng hoặc có vấn đề đường thở khi ngủ, việc đơn giản bịt con đường thay thế không xử lý nguyên nhân.

Vì vậy, trước khi nghĩ đến bất kỳ phương pháp ép miệng đóng khi ngủ nào, câu hỏi quan trọng hơn phải là: “Tại sao tôi cần mở miệng để thở?”

Trong luyện tập hơi thở cũng vậy: tìm nguyên nhân thường quan trọng hơn việc cưỡng ép biểu hiện bên ngoài.

Cách tập lại thói quen thở bằng mũi

Nếu đường mũi thông thoáng và không có vấn đề hô hấp đặc biệt, người thường xuyên vô thức há miệng có thể bắt đầu bằng những bước rất đơn giản:

• Quan sát: vài lần trong ngày, để ý xem miệng đang mở hay khép khi nghỉ.
• Thả lỏng: không nghiến răng, không siết hàm để ép miệng đóng.
• Hít nhẹ qua mũi: tránh cố hút một hơi thật lớn hoặc tạo tiếng rít.
• Giữ hơi thở êm: đừng biến việc tập thở mũi thành một cuộc thi hít càng sâu càng tốt.
• Quan sát cơ hoành: chú ý chuyển động thân giữa thay vì chỉ tập trung vào lỗ mũi.
• Tập ngắn nhưng đều: vài phút có chất lượng tốt hơn việc cưỡng ép cả ngày.

Người mới có thể kết hợp với tư thế phù hợp để tập thở và tìm hiểu Hít thở đúng cách: Bạn có đang thở sai mà không biết? trước khi tiến sang những phương pháp điều tức phức tạp hơn.

Một hơi thở tốt không chỉ được quyết định bởi mũi hay miệng

Đến đây, câu hỏi thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn đã dẫn chúng ta tới một vấn đề lớn hơn.

Bạn có thể thở hoàn toàn bằng mũi nhưng hơi vẫn gấp. Bạn có thể thở bằng mũi nhưng vai vẫn nhấc lên từng nhịp. Bạn có thể hít rất sâu nhưng cơ thể lại căng cứng. Bạn cũng có thể chăm chăm kéo dài hơi đến mức việc thở trở thành một sự cưỡng ép.

Vì vậy, đường đi của không khí chỉ là một biến số của hơi thở. Người luyện còn phải quan sát:

• Nhịp thở nhanh hay chậm.
• Hơi nông hay sâu.
• Cơ hoành vận động như thế nào.
• Ngực, bụng, hông và lưng phối hợp ra sao.
• Hơi thở có êm hay phát tiếng.
• Thân thể có thư giãn hay đang gồng.
• Hơi thở có phù hợp với trạng thái nghỉ ngơi, vận động hoặc công pháp đang tập hay không.

Đó là lý do người thực sự muốn đi sâu vào hơi thở không nên dừng ở một mẹo đơn lẻ. Trong quá trình luyện Khí công lâu dài, hơi thở dần được nhận biết cùng thân, ý và chuyển động chứ không tồn tại như một kỹ thuật tách biệt.

Từ “thở qua đâu?” đến nghệ thuật luyện hơi thở

Người mới thường hỏi: Hít bằng mũi hay miệng? Thở ra bằng mũi hay miệng? Bụng phải phình bao nhiêu? Một phút nên thở mấy lần?

Những câu hỏi ấy đều cần thiết. Nhưng chúng mới chỉ là những viên gạch đầu tiên.

Khi bước sâu hơn vào hệ thống Khí công tại ThuanNghia.com, người học sẽ nhận ra hơi thở không thể tách rời khỏi công pháp. Trong Âm Dương Thủ, Tán Hương Công, Chèo Đò Công hay Thiên Lý Tiêu Dao, mỗi hệ thống đều cần được học đúng trong cấu trúc và nguyên lý của chính nó.

Đó cũng là lý do khi tìm hiểu Tại Sao Bạn Nên Học Khí Công Với Thầy Lê Thuận Nghĩa?, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng công pháp, mà ở cách hơi thở được đặt vào một hệ thống thực hành có tầng bậc thay vì trở thành những “mẹo thở” rời rạc.

Vậy cuối cùng: thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn?

Trong đời sống bình thường, khi đường mũi thông thoáng và cơ thể không cần thông khí quá lớn, hãy để mũi làm công việc mà cơ thể đã dành cho nó: tiếp nhận, lọc, làm ấm và làm ẩm luồng không khí trước khi xuống đường hô hấp dưới.

Nhưng đừng biến nguyên tắc ấy thành giáo điều.

Khi vận động mạnh, cơ thể có thể cần phối hợp thêm miệng. Khi mũi bị tắc, thở miệng có thể là một cơ chế bù trừ. Trong một số phép luyện hơi thở hoặc phát âm, luồng hơi qua miệng lại có thể là một phần chủ động của kỹ thuật.

Vì vậy, câu trả lời đầy đủ cho thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn là: thở mũi nên là nền tảng trong phần lớn trạng thái nghỉ ngơi, nhưng hơi thở tốt không phải hơi thở bị đóng khung; nó phải phù hợp với sinh lý cơ thể và phương pháp đang thực hành.

Học thở, cuối cùng, không phải học cách cưỡng ép một luồng khí.

Đó là học cách lắng nghe một hoạt động đã âm thầm nuôi sống mình từ hơi thở đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Khi ngủ nên thở bằng mũi hay bằng miệng?

Khi đường thở thông thoáng, thở bằng mũi là kiểu hô hấp nên được ưu tiên khi ngủ. Nếu thường xuyên thức dậy với miệng rất khô, chảy nước dãi, ngáy hoặc người nhà nhận thấy bạn ngủ há miệng, nên tìm nguyên nhân khiến cơ thể phải chuyển sang thở miệng thay vì chỉ cố ép miệng đóng lại.

2. Hít bằng mũi và thở ra bằng miệng có đúng không?

Có thể đúng trong một kỹ thuật cụ thể, nhưng không phải quy tắc bắt buộc cho mọi hơi thở. Trong sinh hoạt bình thường, bạn hoàn toàn có thể hít và thở ra bằng mũi. Trong một số bài tập hô hấp, vận động hoặc công pháp có phát âm, thở ra qua miệng có thể được sử dụng có chủ đích.

3. Tập Khí công nên thở bằng mũi hay miệng?

Không thể trả lời chính xác nếu tách khỏi công pháp. Mỗi phương pháp có cách phối hợp hơi thở riêng. Có lúc hơi thở qua mũi được ưu tiên, nhưng những phương pháp sử dụng âm thanh hoặc kỹ thuật thở ra đặc biệt có thể cần luồng hơi qua miệng. Người học nên tuân theo nguyên lý của công pháp thay vì tự đặt ra luật “chỉ được thở mũi”.

4. Tại sao tôi tập thở mũi lại cảm thấy thiếu hơi?

Có thể bạn đang cố lấy một lượng khí lớn qua mũi khi chưa quen, đang vận động quá mạnh, đường mũi không thông thoáng hoặc đang kiểm soát hơi thở quá mức. Không nên coi cảm giác thiếu khí dữ dội là mục tiêu của luyện tập. Nếu khó thở qua mũi xảy ra thường xuyên ngay cả khi nghỉ, nên tìm nguyên nhân tại đường mũi và đường thở.

5. Trẻ em thường xuyên thở bằng miệng có đáng lo không?

Thở miệng kéo dài ở trẻ đáng được chú ý, đặc biệt nếu đi kèm nghẹt mũi mạn tính, ngủ há miệng, ngáy, ngủ không yên hoặc mệt mỏi ban ngày. VA, amidan lớn, dị ứng và các nguyên nhân gây cản trở đường mũi có thể liên quan. Trong trường hợp này, quan trọng nhất không phải dạy trẻ cố ngậm miệng mà là tìm lý do khiến trẻ không thở mũi thoải mái.