Tưởng Tức là gì? Có một ranh giới rất tinh tế trong luyện hơi thở: một bên là hơi thở diễn ra tự nhiên, một bên là khi người tập bắt đầu dùng tư duy để chủ động kiểm soát nó. Chính tại ranh giới ấy, trong hệ thống Khí Công Dưỡng Sinh của Thầy Lê Thuận Nghĩa, chúng ta gặp một khái niệm quan trọng: Tưởng Tức – Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy.
Chữ “Tưởng” rất dễ khiến người mới hiểu thành “tưởng tượng”. Từ đó, người tập có thể vội hình dung luồng khí chạy dọc kinh mạch, đưa khí đến Đan Điền hoặc dẫn khí qua các huyệt vị. Nhưng nếu đặt Tưởng Tức đúng vào bản đồ năm tầng Hơi Thở Bụng mà Thầy trình bày, ta sẽ thấy cần phân biệt rõ: Tưởng Tức đứng sau Tự Tức và trước Hành Tức. Đây trước hết là bước chuyển từ Hơi Thở Bụng tự nhiên sang Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy.
Hiểu đúng điểm này giúp người học Khí Công tại ThuanNghia.com tránh một sai lầm rất phổ biến: tâm trí đã muốn đi rất xa trong khi hơi thở căn bản vẫn chưa đứng vững.
Tưởng Tức là gì theo hệ thống của Thầy Lê Thuận Nghĩa?
Trong hệ thống năm tầng trải nghiệm Hơi Thở Bụng được Thầy Lê Thuận Nghĩa trình bày, tầng thứ hai là:
“Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy (Tưởng Tức).”
Đây là định nghĩa quan trọng nhất cần giữ nguyên khi trả lời câu hỏi Tưởng Tức là gì.
Tưởng Tức không phải tên gọi chung cho tất cả các hoạt động tưởng tượng trong khí công. Nó cũng không nên bị đồng nhất ngay với việc “dùng ý dẫn khí”. Trong trật tự của hệ thống, nội hàm vận hành đến – đi, tập trung, tích lũy, phân hóa, thăng hoa… tại các trung tâm năng lượng, huyệt vị và chu thiên được Thầy đặt ở tầng tiếp theo là Hành Tức.
Vì vậy, có thể ghi nhớ ngắn gọn:
Tự Tức là Hơi Thở Bụng tự nhiên. Tưởng Tức là Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy. Hành Tức mới tiến sang nội hàm vận hành sâu hơn theo hệ thống của Thầy.
Tưởng Tức đứng ở đâu trong 5 tầng Hơi Thở Bụng?
Muốn hiểu Tưởng Tức chính xác, cần đặt nó trở lại toàn bộ bản đồ hơi thở:
| Tầng | Nội dung trong hệ thống của Thầy |
|---|---|
| 1. Tự Tức | Hơi Thở Bụng tự nhiên |
| 2. Tưởng Tức | Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy |
| 3. Hành Tức | Hơi Thở Bụng được điều khiển vận hành đến – đi, tập trung, tích lũy, phân hóa, thăng hoa… tại các trung tâm năng lượng, huyệt vị và các vòng đại – tiểu chu thiên theo hệ thống của Thầy |
| 4. Tiết Tức | Được Thầy mô tả là tầng không còn phụ thuộc vào mũi và phổi mà “hô hấp bằng da và đan điền” |
| 5. Tiềm Tức | Được Thầy mô tả là tầng không còn phụ thuộc vào việc thu nạp và đào thải dưỡng khí của cơ thể, còn gọi là “thở bằng Tâm Năng” |
Chỉ cần nhìn vào thứ tự này, chúng ta đã thấy vai trò của Tưởng Tức.
Nó là chiếc cầu giữa tự nhiên và vận hành.
Tự Tức xây cái nền tự nhiên của Hơi Thở Bụng. Tưởng Tức đưa sự kiểm soát của tư duy vào nền ấy. Hành Tức mới phát triển việc vận hành sâu hơn.
Muốn có Tưởng Tức, trước hết phải có Tự Tức
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.
Tự Tức là Hơi Thở Bụng tự nhiên. Nếu nền này chưa hình thành, tư duy càng can thiệp mạnh, người tập càng dễ làm hơi thở mất tự nhiên.
Hãy hình dung một người mới đang cố tập thở bụng.
Hít vào, anh ta nghĩ: “Phình bụng!”
Bụng chưa kịp nở tự nhiên, anh ta dùng cơ đẩy bụng ra.
Thở ra, anh ta lại nghĩ: “Hóp bụng!”
Thành bụng lập tức siết mạnh.
Tiếp đó, anh ta còn cố kéo hơi dài, giữ vai bất động, ép ngực không được chuyển và cố lấy thật nhiều không khí.
Tư duy đang kiểm soát rất nhiều, nhưng đó chưa chắc là Tưởng Tức đúng nghĩa. Nó có thể chỉ là sự can thiệp quá mức của ý chí vào một cơ chế chưa được luyện thành tự nhiên.
Vì thế, Tự Tức phải đứng trước Tưởng Tức.
Tưởng Tức không phải là tưởng tượng tùy ý
Chữ “Tưởng” dễ gây ra một ngộ nhận khác: cứ tưởng tượng điều gì trong khi thở thì gọi là Tưởng Tức.
Không nên hiểu như vậy.
Điểm cốt lõi trong định nghĩa của Thầy là: “có sự kiểm soát của tư duy”.
Tư duy ở đây tham gia vào chính Hơi Thở Bụng.
Nó có thể liên quan đến việc người tập chủ động nhận biết và điều chỉnh nhịp điệu, độ dài, sự phối hợp của hơi với thân hoặc cấu trúc luyện tập đang thực hiện. Điều quan trọng là hơi thở không còn hoàn toàn ở trạng thái Tự Tức, mà đã có sự tham gia có chủ đích của người tập.
Nhưng nếu nói đến việc vận hành đến một trung tâm năng lượng, huyệt vị hay các vòng chu thiên theo hệ thống của Thầy, chúng ta đã bắt đầu đi sang nội hàm được đặt dưới tên Hành Tức.
Phân biệt ranh giới này giúp hệ thống trở nên rất sáng rõ:
Tự Tức: tự nhiên → Tưởng Tức: kiểm soát → Hành Tức: vận hành.
“Kiểm soát” không đồng nghĩa với “cưỡng ép”
Đây là chỗ khó nhất của Tưởng Tức.
Khi tư duy bắt đầu tham gia, người tập rất dễ nghĩ rằng kiểm soát càng nhiều thì công phu càng cao.
Nhưng kiểm soát tốt không phải là ép cơ thể thực hiện mọi mệnh lệnh của ý chí.
Hơi đang thoải mái ở một độ dài nhất định, ta có thể chủ động điều hòa để nó dài thêm một chút. Nhưng nếu kéo đến mức căng ngực, khó chịu và phải hớp khí ở cuối hơi, đó là cưỡng.
Bụng đang vận động nhẹ nhàng, ta có thể nhận biết và phối hợp. Nhưng nếu cố đẩy bụng thật lớn để chứng minh mình đang “thở sâu”, đó cũng là cưỡng.
Do đó, Tưởng Tức phải được đặt trong tinh thần của Điều tức: điều hòa chứ không đàn áp hơi thở.
Tưởng Tức và Hơi thở Phúc Hồ Lô
Muốn tư duy kiểm soát Hơi Thở Bụng một cách tinh tế, trước hết người tập phải hiểu mình đang kiểm soát cái gì.
Đây là lý do nền tảng Hơi thở Phúc Hồ Lô rất quan trọng.
Không khí không chạy xuống bụng. Khi hít vào, cơ hoành co và hạ xuống, tạo điều kiện để phổi nở; sự dịch chuyển trong khoang bụng khiến thành bụng có thể nở ra. Khi thở ra, quá trình diễn ra theo chiều ngược lại.
Vì vậy, Tưởng Tức không nên biến thành mệnh lệnh cơ học “đẩy bụng – hóp bụng”.
Người tập cần dần nhận biết sự phối hợp giữa:
- Cơ hoành.
- Thành bụng.
- Hai bên sườn.
- Vùng lưng.
- Lồng ngực.
- Nhịp hít vào – thở ra.
Khi những yếu tố ấy đã tương đối tự nhiên ở Tự Tức, sự kiểm soát bằng tư duy ở Tưởng Tức mới có một nền sinh động để làm việc.
Tưởng Tức và nghệ thuật làm chủ hơi thở
Có một khác biệt lớn giữa biết mình đang thở và có khả năng chủ động thay đổi hơi thở.
Ở tầng căn bản, người tập quan sát: hơi đang nhanh, chậm, dài, ngắn hay thô.
Nhưng khi tư duy tham gia, người tập bắt đầu có khả năng chủ động hơn.
Chẳng hạn:
- Chủ động làm nhịp hơi chậm lại trong phạm vi thoải mái.
- Chủ động kéo dài hơi một cách từ từ.
- Chủ động giữ sự phối hợp Hơi Thở Bụng trong một cấu trúc động tác.
- Nhận ra khi hơi bắt đầu bị cưỡng và giảm sự can thiệp.
- Điều chỉnh hơi khi thân chuyển từ tĩnh sang động.
Đó là một phần ý nghĩa của làm chủ hơi thở.
Làm chủ không phải bắt hơi phục tùng bằng sức; làm chủ là biết lúc nào nên điều, điều bao nhiêu và lúc nào phải trả hơi về tự nhiên.
Tưởng Tức trong Thiên Lý Tiêu Dao
Một trong những dữ kiện quan trọng nhất giúp hiểu Tưởng Tức nằm ngay trong cách Thầy trình bày Thiên Lý Tiêu Dao.
Ở tầng Sơ Đẳng, người học phải trải nghiệm Tự Tức và Tưởng Tức vào Động Công.
Điều này đặc biệt đáng chú ý.
Tưởng Tức không phải một khái niệm chỉ dành cho lúc ngồi yên nhắm mắt. Sự kiểm soát của tư duy đối với Hơi Thở Bụng phải được đưa vào chuyển động.
Khi bước chân thay đổi, thân thể di chuyển và trọng tâm liên tục dịch chuyển, hơi thở rất dễ mất nhịp. Lúc này, tư duy phải đủ tỉnh để giữ cấu trúc luyện tập nhưng cũng đủ mềm để không biến từng bước chân thành một cuộc vật lộn.
Đó là lúc Tưởng Tức từ một khái niệm trở thành công phu.
Tự Tức và Tưởng Tức phải thành thục trước Hành Tức
Đây là một trong những nguyên tắc đáng chú ý nhất trong tư liệu của Thầy.
Khi nói về việc tiến từ Sơ Đẳng lên Trung Đẳng của Thiên Lý Tiêu Dao, Thầy nhấn mạnh rằng nếu hai loại hơi thở Tự Tức và Tưởng Tức chưa thành thục, nội hàm chưa có thành tựu sâu sắc, thì chưa đủ nền để tiếp cận nội hàm Hành Tức.
Điều này cho thấy thứ tự năm tầng không phải chỉ để phân loại thuật ngữ.
Nó có ý nghĩa thực hành.
Tự Tức tạo nền. Tưởng Tức tạo khả năng kiểm soát. Hành Tức phát triển trên nền của cả hai.
Nếu bỏ qua hai bước đầu và vội dùng ý để “dẫn khí”, người tập có thể có rất nhiều tưởng tượng nhưng chưa chắc đã có nền Hơi Thở Bụng tương ứng.
Tưởng Tức trong Động Công khác gì lúc ngồi yên?
Khi ngồi yên, môi trường tương đối đơn giản. Người tập có thể dành gần như toàn bộ sự chú ý cho hơi.
Nhưng trong Động Công, tư duy phải xử lý đồng thời nhiều yếu tố:
- Tư thế.
- Trọng tâm.
- Chuyển động tay chân.
- Nhịp điệu.
- Hơi thở.
- Sự phối hợp giữa các pha của động tác và các pha của hơi.
Đây là lý do một người có thể cảm thấy Hơi Thở Bụng rất tốt khi ngồi nhưng lại mất hoàn toàn khi bắt đầu vận động.
Đưa Tưởng Tức vào Động Công chính là một bước giúp thân – hơi – ý bắt đầu học cách làm việc cùng nhau.
Chèo Đò Công: nơi tư duy học cách phối hợp hơi với thân
Chèo Đò Công là một công pháp rất hữu ích để nhìn thấy mối quan hệ này.
Khi Hơi Thở Bụng – Phúc Hồ Lô được đưa vào động tác, người tập không còn chỉ quan sát bụng phình và xẹp.
Họ phải cảm nhận toàn bộ cấu trúc vận động.
Ban đầu, tư duy tham gia khá nhiều: thân chuyển thế nào, hơi đang ở đâu trong chu kỳ, động tác có đi cùng hơi không.
Nhưng điều thú vị là: tư duy tham gia không phải để làm động tác ngày càng cứng, mà để giúp sự phối hợp ngày càng tự nhiên.
Đây chính là một nghịch lý rất đẹp của Tưởng Tức.
Tưởng Tức không có nghĩa phải nghĩ thật nhiều
Từ “có sự kiểm soát của tư duy”, người mới rất dễ suy ra rằng càng nghĩ nhiều càng tốt.
Không phải vậy.
Một người vừa thở vừa tự nhắc hàng chục mệnh lệnh trong đầu có thể trở nên căng thẳng hơn trước khi tập.
Sự kiểm soát tinh tế thường cần ít mệnh lệnh hơn nhưng rõ hơn.
Ví dụ, thay vì cùng lúc nghĩ “vai xuống, ngực im, bụng ra, cơ hoành xuống, hơi chậm, lưng nở, đừng thở mạnh…”, người tập có thể chỉ giữ một chủ ý đơn giản phù hợp với bài đang luyện và để nền Tự Tức thực hiện phần còn lại.
Đây chính là lý do Tự Tức phải đi trước.
Nền càng tự nhiên, tư duy càng ít phải can thiệp thô.
Dài – chậm – êm trong Tưởng Tức
Tưởng Tức tạo điều kiện để người tập chủ động phát triển chất lượng hơi.
Nhưng nếu phải chọn một nguyên tắc để tránh sai lầm, hãy nhớ: đừng hy sinh chữ “êm” để đổi lấy chữ “dài”.
Hơi dài nhưng phải gồng không phải mục tiêu.
Hơi chậm nhưng phải chịu đựng cũng không phải mục tiêu.
Hơi sâu nhưng hít quá nhiều đến chóng mặt lại càng không phải mục tiêu.
Người tập có thể tham khảo Cách tập hơi thở dài, chậm và êm, Thở quá sâu có tốt không? và Tại sao tập hít thở sâu lại chóng mặt? để tránh biến việc kiểm soát hơi thành cưỡng tức.
5 sai lầm thường gặp khi luyện Tưởng Tức
- Nhầm Tưởng Tức với tưởng tượng: cứ hình dung khí chạy là cho rằng mình đang luyện Tưởng Tức.
- Bỏ qua Tự Tức: Hơi Thở Bụng chưa tự nhiên đã dùng tư duy kiểm soát quá mạnh.
- Kiểm soát thành cưỡng ép: cố kéo hơi, ép bụng, khóa ngực hoặc nín hơi.
- Muốn chuyển ngay sang Hành Tức: chưa thành thục Tự Tức – Tưởng Tức đã vội vận hành huyệt vị và chu thiên.
- Nghĩ càng nhiều càng tốt: khiến tâm trí quá tải và thân thể mất sự mềm mại.
Tưởng Tức tốt không làm người tập ngày càng căng. Ngược lại, sự kiểm soát càng tinh tế thì dấu vết của sự cưỡng ép càng phải giảm.
Tưởng Tức và các công pháp khác
Khi hiểu nguyên lý này, người học sẽ nhìn những công pháp như Âm Dương Thủ, Tán Hương Công, Chèo Đò Công hay Thiên Lý Tiêu Dao bằng một góc nhìn khác.
Khí công không phải chỉ nhớ hình thức động tác.
Thân đang làm gì?
Hơi đang làm gì?
Ý đang đặt ở đâu?
Ba thứ ấy có đang chống nhau hay bắt đầu hòa vào nhau?
Đây cũng là một chìa khóa để hiểu sâu hơn Khí Công là gì?. Hơi thở, thân thể và tư duy không tồn tại như ba bài học tách biệt; công phu nằm trong khả năng làm chúng ngày càng phối hợp.
Tưởng Tức: dùng tư duy để luyện hơi, không dùng tư duy để thay thế trải nghiệm
Đây có lẽ là câu quan trọng nhất để kết lại câu hỏi Tưởng Tức là gì.
Tư duy rất mạnh.
Nhưng chính vì mạnh nên nó cũng có khả năng tạo ra những trải nghiệm chủ quan rất sống động.
Chỉ cần tập trung đủ lâu, chúng ta có thể cảm thấy nóng, lạnh, tê, rung, nặng, nhẹ hoặc nhiều cảm giác khác nhau. Những cảm giác ấy có thể là trải nghiệm thực của người tập, nhưng không nên vì thế mà lập tức diễn giải chúng thành bằng chứng chắc chắn rằng mình đã đạt một tầng công phu nào đó.
Thước đo đáng tin cậy hơn ở nền tảng vẫn là:
- Hơi Thở Bụng có tự nhiên hơn không?
- Hơi có êm hơn không?
- Thân có bớt căng không?
- Khi vận động, hơi có còn ổn định không?
- Tư duy có thể điều chỉnh hơi mà không làm hơi trở nên thô không?
Đó cũng là lý do hệ thống đặt Tự Tức trước Tưởng Tức và Tưởng Tức trước Hành Tức.
Người học có thể tìm hiểu rất nhiều lý thuyết về nguồn gốc Khí Công, đọc về kinh mạch, Đan Điền và các tầng công phu. Nhưng cuối cùng, lý thuyết vẫn phải quay trở về một câu hỏi rất giản dị: hơi thở thực tế của mình đang như thế nào?
Đây cũng là giá trị của việc học theo một hệ thống có trình tự, như tinh thần được trình bày trong Tại Sao Bạn Nên Học Khí Công Với Thầy Lê Thuận Nghĩa? và Tại Sao Tôi Chọn Khí Công Để Luyện Tập Suốt Đời?.
Tự Tức cho hơi một cái nền. Tưởng Tức đưa tư duy vào cái nền ấy. Hành Tức mở ra bước vận hành tiếp theo.
Và chính khoảng giữa “tự nhiên” và “vận hành” ấy là nơi Tưởng Tức giữ một vị trí không thể bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
1. Tưởng Tức là gì?
Theo hệ thống Khí Công Dưỡng Sinh của Thầy Lê Thuận Nghĩa, Tưởng Tức là Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy. Đây là tầng thứ hai trong năm tầng Hơi Thở Bụng, đứng sau Tự Tức và trước Hành Tức. Vì vậy, không nên giản lược Tưởng Tức thành việc “tưởng tượng khí chạy”.
2. Tự Tức và Tưởng Tức khác nhau thế nào?
Tự Tức là Hơi Thở Bụng tự nhiên, còn Tưởng Tức là Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy. Có thể hiểu Tự Tức xây nền tự nhiên cho hơi, còn Tưởng Tức bắt đầu đưa sự chủ động của người tập vào nền ấy. Đây là lý do Tự Tức cần được luyện vững trước khi tư duy can thiệp sâu hơn.
3. Tưởng Tức có phải dùng ý dẫn khí không?
Không nên đồng nhất hai khái niệm. Trong hệ thống năm tầng của Thầy, nội hàm điều khiển Hơi Thở Bụng vận hành đến – đi, tập trung, tích lũy, phân hóa, thăng hoa… tại các trung tâm năng lượng, huyệt vị và chu thiên được đặt ở tầng Hành Tức. Tưởng Tức đứng trước bước này và được định nghĩa là Hơi Thở Bụng có sự kiểm soát của tư duy.
4. Tưởng Tức có được luyện trong Động Công không?
Có. Trong tư liệu của Thầy về Thiên Lý Tiêu Dao, Tự Tức và Tưởng Tức được đưa vào Động Công ở tầng Sơ Đẳng. Điều này cho thấy Tưởng Tức không chỉ dành cho trạng thái ngồi yên mà còn phải được trải nghiệm trong sự phối hợp giữa hơi thở và vận động.
5. Khi nào nên chuyển từ Tưởng Tức sang Hành Tức?
Không nên chỉ dựa vào thời gian tập hoặc cảm giác chủ quan để quyết định. Theo logic Thầy trình bày trong Thiên Lý Tiêu Dao, Tự Tức và Tưởng Tức phải được luyện thành thục, có nội hàm đủ sâu trước khi tiếp cận Hành Tức ở tầng tiếp theo. Điều đáng quan tâm vì vậy không phải “bao lâu thì lên tầng”, mà là nền Hơi Thở Bụng và khả năng kiểm soát bằng tư duy đã thực sự vững hay chưa.