Điểm quan trọng nhất là xác định đau ở đâu, đau kiểu gì, xuất hiện khi hít sâu hay cả khi thở bình thường, có thay đổi theo tư thế và vận động hay không, và có kèm khó thở, sốt, ho, đau ngực hoặc choáng hay không. Hơi thở đôi khi không phải nguyên nhân gây đau; nó chỉ là chuyển động làm một vùng vốn đang nhạy cảm bộc lộ cơn đau.
Vì sao hít vào lại có thể làm đau vùng sau lưng?
Nhiều người hình dung hít vào đơn giản là “phổi phồng lên”. Thực tế phổi không tự co giãn bằng một hệ cơ riêng để hút không khí vào. Sự thay đổi thể tích lồng ngực chủ yếu được tạo ra bởi cơ hoành và các cơ hô hấp, đồng thời xương sườn và thành ngực cũng chuyển động.
Khi hít vào, cơ hoành co và đi xuống, các xương sườn có xu hướng nâng và mở rộng, thể tích lồng ngực tăng lên. Những chuyển động ấy liên quan trực tiếp đến vùng ngực, sườn và lưng.
Đặc biệt, xương sườn không chỉ nằm ở phía trước. Chúng vòng từ cột sống ngực ra hai bên rồi hướng về phía trước. Vì vậy, một hơi hít sâu có thể làm bạn cảm nhận chuyển động ở hai bên sườn và vùng lưng phía sau.
Người muốn hiểu sâu cơ chế này có thể đọc thêm Phổi có tự co giãn không?, Cơ hoành hoạt động khi hít vào thở ra và Lưng dưới chuyển động khi thở bụng.
Hít thở vào bị đau sau lưng là do đâu? Những nguyên nhân thường gặp
Không thể xác định nguyên nhân chỉ bằng một triệu chứng, nhưng có thể chia các khả năng thành những nhóm lớn để dễ quan sát.
| Nhóm nguyên nhân | Đặc điểm gợi ý |
|---|---|
| Cơ vùng lưng hoặc cơ liên sườn | Đau sau vận động, mang vác, tập luyện; có thể đau khi xoay người, ấn vào hoặc hít sâu |
| Khớp sườn – cột sống | Đau khu trú cạnh cột sống hoặc quanh một vùng xương sườn, tăng khi xoay thân hoặc hít sâu |
| Tư thế và căng cơ | Hay gặp ở người ngồi lâu, vai cuộn, lưng ngực cứng; thay đổi theo tư thế |
| Hít quá sâu hoặc gồng khi tập thở | Đau hoặc căng xuất hiện khi cố lấy hơi tối đa, giảm khi trở lại hơi thở tự nhiên |
| Màng phổi hoặc đường hô hấp | Đau nhói tăng rõ khi hít sâu hoặc ho, có thể kèm ho, sốt hoặc khó thở |
| Nguyên nhân cần loại trừ khẩn cấp | Đau đột ngột dữ dội, khó thở, đau ngực, choáng, ho ra máu hoặc tình trạng toàn thân bất thường |
Điều cần nhớ là cùng một biểu hiện “hít vào đau lưng” có thể xuất phát từ những cơ chế rất khác nhau. Vì vậy không nên tự động kết luận là cơ hoành yếu, “khí bị tắc” hay phổi có vấn đề chỉ dựa trên vị trí đau.
1. Căng cơ liên sườn hoặc cơ vùng lưng
Đây là một khả năng khá dễ hiểu về mặt cơ học. Các cơ liên sườn nằm giữa những xương sườn và tham gia vào chuyển động của thành ngực. Các nhóm cơ ở lưng cũng góp phần giữ tư thế và ổn định lồng ngực.
Nếu một vùng cơ bị căng sau khi tập luyện, ho nhiều, mang vật nặng, xoay người đột ngột hoặc ngồi sai tư thế lâu, mỗi lần lồng ngực mở rộng khi hít sâu có thể kéo căng vùng đang nhạy cảm và làm đau xuất hiện.
Cơn đau do cơ thường có xu hướng thay đổi khi bạn:
- Xoay hoặc nghiêng thân.
- Vươn tay hoặc nâng vai.
- Ấn vào vùng đau.
- Ho hoặc hắt hơi.
- Hít một hơi thật sâu.
Nếu hơi thở bình thường không đau nhưng cứ cố hít đến mức tối đa mới xuất hiện cảm giác căng hoặc đau, cần đặc biệt xem lại cách mình đang tập thở.
2. Khớp nối giữa xương sườn và cột sống cũng chuyển động khi bạn thở
Phía sau, các xương sườn liên kết với cột sống ngực thông qua những khớp nhỏ. Khi lồng ngực mở rộng và thu lại, vùng này cũng tham gia chuyển động.
Do đó, đau cạnh cột sống ngực hoặc đau như nằm sâu dưới bả vai không nhất thiết có nghĩa là “đau phổi”. Một vùng cơ – khớp quanh xương sườn và cột sống bị kích thích cũng có thể đau rõ hơn khi hít sâu.
Một manh mối hữu ích là xem cơn đau có thay đổi khi xoay người, cúi, ưỡn, nghiêng thân hoặc ấn vào một điểm cụ thể hay không. Nếu các động tác cơ học cũng tái tạo được cơn đau, nguyên nhân cơ – xương – khớp trở nên đáng cân nhắc hơn.
3. Tư thế ngồi lâu có thể khiến lồng ngực và lưng trở nên “cứng”
Hãy quan sát một người ngồi trước máy tính nhiều giờ: đầu đưa ra trước, vai cuộn vào, lưng ngực cong và lồng ngực ít vận động.
Sau nhiều giờ như vậy, nếu đột ngột đứng lên rồi cố thực hiện một hơi thật sâu, các mô quanh lồng ngực phải chuyển từ trạng thái ít vận động sang một biên độ lớn hơn. Một số người cảm thấy căng tức giữa lưng, dưới bả vai hoặc hai bên sườn.
Đây cũng là lý do tư thế nào tốt nhất để tập thở? là vấn đề quan trọng. Một tư thế tốt không có nghĩa phải ưỡn ngực và kéo vai ra sau hết mức; mục tiêu là tạo một cấu trúc thẳng nhưng không cứng, mở nhưng không gồng.
4. Có thể bạn đang “hít sâu” quá mức
Đây là nguyên nhân đặc biệt đáng chú ý ở người mới luyện hơi thở.
Khi được yêu cầu “hít sâu”, nhiều người lập tức ngửa ngực, nâng vai, kéo thật nhiều không khí vào và cố căng phổi đến mức tối đa.
Nhưng hít thở sâu đúng cách không đồng nghĩa với việc mỗi hơi phải đạt dung tích lớn nhất có thể.
Nếu bạn liên tục cố hít đến tận cùng biên độ, các cơ hô hấp phụ ở cổ, ngực và lưng có thể phải làm việc nhiều hơn. Thành ngực cũng bị đưa đến một biên độ không quen thuộc. Kết quả là bài tập vốn nhằm thư giãn lại tạo ra căng vai, mỏi cổ, tức ngực hoặc đau sau lưng.
Một nguyên tắc rất đáng nhớ là: hơi thở tốt không được đo bằng lượng không khí bạn cố nhét vào phổi.
5. Thở bụng sai cách cũng có thể khiến lưng bị căng
Thở bụng thường bị hiểu thành “cố đẩy bụng ra càng xa càng tốt khi hít vào”. Đây là một hiểu lầm.
Khi cơ hoành hạ xuống trong thì hít vào, thành bụng có thể nở ra, nhưng sự thay đổi áp lực không chỉ diễn ra ở phía trước. Một hơi thở cơ hoành tự nhiên có thể được cảm nhận quanh bụng, hai bên hông, sườn dưới và cả vùng phía sau thân mình.
Nếu chỉ cố đẩy bụng trước ra ngoài trong khi lưng cứng, ngực khóa và toàn thân gồng, kiểu thở trở nên mất cân bằng.
Người mới nên tìm hiểu thêm thở cơ hoành có phải thở bằng bụng không? và thở bằng bụng có phải không khí xuống bụng?.
6. Khi hít vào đau nhói: cần nghĩ đến màng phổi và các nguyên nhân ngoài cơ
Không phải mọi cơn đau tăng theo hơi hít vào đều xuất phát từ cơ.
Màng phổi là những lớp màng liên quan đến bề mặt phổi và thành ngực. Khi vùng này bị kích thích hoặc viêm, người bệnh có thể xuất hiện kiểu đau nhói, sắc, tăng khi hít sâu, ho hoặc hắt hơi. Cảm giác đôi khi được nhận thấy ở ngực, bên sườn hoặc lan ra phía sau lưng.
Nếu đau theo hơi thở đi kèm sốt, ho, khó thở, cảm giác bệnh rõ rệt hoặc xuất hiện sau một bệnh đường hô hấp, không nên chỉ tiếp tục tập thở với hy vọng “thông khí rồi sẽ hết”.
Hơi thở lúc này đang đóng vai trò như một chuyển động làm cơn đau bộc lộ, chứ không nhất thiết là nguyên nhân ban đầu gây đau.
7. Đau lưng khi hít vào không có nghĩa là phổi bị đau
Đây là một hiểu lầm rất phổ biến.
Vì cơn đau xuất hiện đúng lúc hít vào, nhiều người lập tức nghĩ: “Chắc phổi của mình có vấn đề.”
Nhưng một hơi hít vào làm chuyển động cả một hệ thống gồm cơ hoành, xương sườn, cơ liên sườn, thành ngực, cột sống ngực và nhiều cơ hỗ trợ. Bất kỳ cấu trúc nào trong số đó đang nhạy cảm cũng có thể khiến bạn cảm thấy đau khi hít.
Do đó, vị trí “sau lưng” không đủ để xác định cơ quan gây đau.
Điều hữu ích hơn là xem xét tính chất cơn đau và các triệu chứng đi kèm.
Làm sao phân biệt sơ bộ đau cơ học và đau cần chú ý hơn?
| Đặc điểm | Thiên về cơ – xương – khớp | Cần chú ý nguyên nhân khác |
|---|---|---|
| Ấn vào vùng đau | Có thể tái tạo cơn đau | Có thể không thay đổi |
| Xoay hoặc nghiêng người | Thường làm đau thay đổi | Có thể ít phụ thuộc vận động thân |
| Hít sâu | Có thể đau do kéo căng mô | Có thể gây đau nhói rõ |
| Ho, sốt | Thường không phải đặc điểm chính | Có thể xuất hiện |
| Khó thở | Không phải đặc điểm điển hình của căng cơ đơn thuần | Là dấu hiệu cần đặc biệt chú ý |
| Khởi phát sau vận động | Khá thường gặp | Không bắt buộc |
Bảng này chỉ giúp định hướng quan sát, không dùng để tự chẩn đoán. Cơ thể không phải lúc nào cũng biểu hiện theo một mẫu hoàn hảo.
Nếu đau xuất hiện trong lúc tập thở thì nên làm gì?
Điều đầu tiên không phải là cố hít xuyên qua cơn đau.
Hãy trở lại hơi thở tự nhiên và quan sát xem đau có giảm không.
- Ngừng cố hít tối đa.
- Thả lỏng vai và cổ.
- Không cố ưỡn ngực.
- Không ép bụng phình mạnh.
- Giảm biên độ hơi thở xuống mức hoàn toàn dễ chịu.
- Quan sát xem xoay người, nghiêng người hoặc thay đổi tư thế có làm đau thay đổi không.
Nếu chỉ khi cố lấy hơi rất lớn mới đau nhưng hơi thở tự nhiên hoàn toàn dễ chịu, đó là một lý do để xem lại kỹ thuật. Người tập cũng nên đọc hít thở sai cách và hít thở sâu bị mệt.
Đừng cố “đưa hơi vào chỗ đau”
Trong một số phương pháp luyện thân, người tập được hướng dẫn đặt sự chú ý vào vùng căng để cảm nhận và buông lỏng. Điều đó khác hoàn toàn với việc cố hít thật mạnh vì tưởng rằng có thể bơm không khí trực tiếp đến vùng đau ở lưng.
Không khí không chạy từ phổi vào cơ lưng.
Điều có thể thay đổi là chuyển động của lồng ngực, cơ hoành, áp lực trong thân và mức căng của các cơ quanh vùng đó.
Vì vậy, nếu đặt ý vào vùng lưng khi thở, hãy hiểu đó là một cách quan sát chuyển động và thư giãn, không phải đưa một luồng không khí vật lý đến chỗ đau.
Hơi thở phía sau lưng có phải là điều bất thường?
Không.
Đây lại là một điểm rất thú vị.
Người mới thường chỉ cảm thấy bụng phía trước phình ra khi hít vào. Nhưng khi sự cảm nhận cơ thể tinh tế hơn, có thể nhận ra vùng sườn dưới mở sang hai bên và phần thân phía sau cũng có chuyển động rất nhỏ.
Đó là lý do cách gọi “thở bụng” đôi khi khiến người mới tưởng hơi thở chỉ liên quan đến mặt trước bụng. Trên thực tế, cơ hoành nằm bên trong một cấu trúc ba chiều.
Trong cách luyện hơi thở Phúc Hồ Lô của hệ thống Thầy Lê Thuận Nghĩa, việc cảm nhận hơi thở cũng không nên bị giới hạn vào một điểm nhỏ phía trước bụng. Khi thân dần buông lỏng, người tập học cách cảm nhận sự vận động tinh tế và đồng bộ hơn của toàn vùng thân mình.
Nhìn từ Khí Công: hơi thở phải mở thân chứ không được làm thân căng thêm
Trong Khí Công, điều tức không phải cuộc thi xem ai hít được nhiều hơn hoặc giữ được lâu hơn.
Nếu mỗi lần hít vào bạn phải nhấc vai, cứng cổ, ưỡn lưng và kéo hơi đến mức đau, thì dù thời gian hít có dài đến đâu, chất lượng hơi thở vẫn chưa tốt.
Một nguyên tắc đáng ghi nhớ là: hơi vào thì thân mở nhưng không gồng; hơi ra thì thân thu nhưng không ép.
Khi luyện những công pháp như Âm Dương Thủ, Chèo Đò Công, Tán Hương Công hay Thiên Lý Tiêu Dao, hơi thở cần hòa vào toàn thân và động tác, thay vì trở thành một hoạt động cưỡng ép tách biệt.
Đó cũng là một trong những lý do người muốn đi sâu nên hiểu Tại Sao Bạn Nên Học Khí Công Với Thầy Lê Thuận Nghĩa?: những chi tiết tưởng nhỏ như một hơi hít vào có thể thay đổi hoàn toàn khi được đặt đúng trong quan hệ giữa thân – tức – ý.
Những sai lầm thường gặp khi hít vào bị đau lưng
Sai lầm thứ nhất: đau khi hít vào nghĩa là phổi có bệnh. Hơi hít làm chuyển động nhiều cấu trúc cơ – xương – khớp, vì vậy chưa thể kết luận như vậy.
Sai lầm thứ hai: cứ đau thì phải hít sâu hơn để “khai thông”. Nếu đau tăng khi tăng biên độ, ép sâu hơn có thể chỉ làm vùng nhạy cảm bị kéo căng thêm.
Sai lầm thứ ba: cho rằng đau là dấu hiệu khí đang chạy. Một triệu chứng đau mới xuất hiện cần được quan sát như một triệu chứng thực sự, không nên vội gán cho quá trình luyện công.
Sai lầm thứ tư: cố phình bụng tối đa. Thở cơ hoành không phải cuộc thi đẩy bụng ra phía trước.
Sai lầm thứ năm: bỏ qua khó thở hoặc đau ngực. Đây là lúc không nên chỉ tiếp tục điều chỉnh kỹ thuật thở tại nhà.
Khi nào đau sau lưng theo hơi thở cần được kiểm tra sớm?
Nếu cơn đau nhẹ, xuất hiện sau vận động và thay đổi rõ theo tư thế, nguyên nhân cơ học có thể đáng cân nhắc. Nhưng một số biểu hiện không nên được giải thích đơn giản là “căng cơ do tập thở”.
Cần được đánh giá y tế sớm hoặc khẩn cấp tùy mức độ nếu đau kèm theo:
- Khó thở mới xuất hiện hoặc tăng nhanh.
- Đau ngực hoặc cảm giác đè nặng ở ngực.
- Đau đột ngột, dữ dội hoặc khác hẳn những lần trước.
- Ho ra máu.
- Sốt cao hoặc tình trạng toàn thân xấu.
- Choáng, ngất hoặc gần ngất.
- Tim đập bất thường kèm khó chịu rõ.
- Đau xuất hiện sau chấn thương đáng kể.
Trong những tình huống này, đừng thử khắc phục bằng cách hít sâu hơn, nín thở hoặc luyện một công pháp mạnh hơn.
Câu hỏi thường gặp về đau sau lưng khi hít thở
1. Hít thở vào bị đau sau lưng là do đâu?
Hít thở vào bị đau sau lưng là do đâu? Có nhiều khả năng, từ căng cơ liên sườn, cơ lưng, khớp sườn – cột sống, tư thế không thuận hoặc hít quá sức đến những nguyên nhân liên quan màng phổi và đường hô hấp. Cần dựa vào vị trí, tính chất đau, mối liên hệ với vận động và các triệu chứng đi kèm để định hướng.
2. Hít sâu mới đau lưng còn thở bình thường không đau có đáng lo không?
Nếu chỉ đau khi cố hít đến biên độ rất lớn, đặc biệt sau tập luyện hoặc khi vùng lưng đang căng, nguyên nhân cơ học là một khả năng. Tuy nhiên, không thể chẩn đoán chỉ bằng dấu hiệu này. Nếu đau kéo dài, tăng dần hoặc xuất hiện thêm khó thở, ho, sốt hay đau ngực thì nên được kiểm tra.
3. Thở bụng có làm đau lưng không?
Thở cơ hoành nhẹ nhàng bình thường không nên gây đau lưng. Nhưng nếu người tập cố đẩy bụng quá mạnh, ưỡn lưng, giữ thân cứng hoặc lấy hơi quá mức, các cơ quanh thân có thể bị căng. Khi đó nên giảm biên độ và học lại cách thở bụng tự nhiên hơn.
4. Đau dưới bả vai khi hít sâu có phải do phổi không?
Không thể kết luận chỉ từ vị trí đau. Vùng dưới bả vai có nhiều cơ, xương sườn và khớp liên quan đến chuyển động hô hấp, nhưng một số vấn đề ở ngực hoặc màng phổi cũng có thể gây đau được cảm nhận ở vùng lưng. Các triệu chứng đi kèm và đặc điểm cơn đau quan trọng hơn việc chỉ nhìn vào vị trí.
5. Có nên tiếp tục tập Khí Công khi hít vào thấy đau lưng?
Nếu một động tác hoặc kiểu điều tức cụ thể làm xuất hiện đau, không nên cố tập xuyên qua cơn đau. Hãy trở về hơi thở tự nhiên, giảm cường độ và quan sát nguyên nhân. Nếu đau dai dẳng hoặc kèm dấu hiệu bất thường, cần xác định nguyên nhân trước khi tiếp tục những bài luyện mạnh.
Hơi thở đôi khi không gây ra cơn đau – nó chỉ làm cơn đau lộ diện
Vậy hít thở vào bị đau sau lưng là do đâu? Câu trả lời quan trọng nhất là: đừng chỉ nhìn vào phổi.
Mỗi hơi hít vào là một chuyển động ba chiều của toàn vùng thân: cơ hoành hạ xuống, xương sườn mở ra, thành ngực thay đổi và vùng phía sau lưng cũng tham gia.
Chính vì thế, một cơ liên sườn bị căng, một vùng lưng đang cứng hoặc một khớp quanh xương sườn nhạy cảm đều có thể “lên tiếng” khi hơi thở trở nên sâu hơn.
Nhưng cũng chính vì hơi thở liên quan trực tiếp đến lồng ngực, đau tăng theo nhịp hít vào không phải triệu chứng nên tùy tiện quy thành “khí tắc”. Đặc biệt khi xuất hiện khó thở, đau ngực, sốt, ho ra máu, choáng hoặc cơn đau dữ dội bất thường, cần nhìn vấn đề rộng hơn một bài tập điều tức.
Trên con đường học hỏi tại Thuận Nghĩa Dưỡng Sinh Đường, có một nguyên tắc càng luyện càng thấy giá trị: hơi thở đúng không phải hơi thở lớn nhất, dài nhất hay mạnh nhất; đó là hơi thở mà thân có thể tiếp nhận trong trạng thái thông thuận và không cưỡng ép.
Vì vậy, lần tới khi tự hỏi hít thở vào bị đau sau lưng là do đâu?, thay vì lập tức cố hít thêm một hơi thật sâu, hãy làm điều ngược lại: thở nhẹ xuống, buông vai, cảm nhận toàn thân và lắng nghe chính xác nơi nào đang đau.
Trong luyện hơi thở, biết lắng nghe cơ thể đôi khi quan trọng hơn biết kéo dài một hơi thở.